از یاد مبر که زندگی ات جاودانه نیست

کاندیدای مرگ

2009-05-20T09:46:00.002+02:00

این وبلاگ، در بلاگ سپات، به دلیل ضیق وقت دیگر به روز نخواهد شد. وبلاگ فعال من در ووردپرس است. کسانی که علاقه مند هستند، می توانند فید وبلاگ ووردپرس را اضافه کنند.

www.titusbogen.wordpress.com

پست جدید را هم می توانید آنجا بخوانید. پست های بعدی تنها در وبلاگ ووردپرس درج خواهند شد.

سپاس

شهلا باورصاد

کشور چندزبانی

2009-05-17T10:42:00.002+02:00

نمی دانم چرا نمی توانم پست جدید را وارد کنم. در وبلاگ ووردپرس می توانید آن را بخوانید.

لیلی و چشم مجنون / شاعر و آه ِ مفتون

2009-05-12T10:45:00.000+02:00

دیده‌اید عاشق‌ها خطاهای معشوق را نمی‌بینند؟ دیده‌اید برخی از معشوق‌ها سال‌ها عاشق را روی نوک انگشت می‌چرخانند و عاشق نه فقط بازی نمی‌کند، بل‌که حتا درک نمی‌کند طرف یک بازی ست؟ شنیده‌اید قدرت ِ نقد عاشق در طول پروسه‌ی عشق ضعیف می‌شود و قدرت قضاوت از او سلب می‌شود؟

متوجه شده‌اید ما کسانی را که دوست داریم زیبا می‌بینیم و آن‌هایی را که دوست نداریم زشت؟ ما حتا قادر هستیم، درصورتی که فرد نادیده‌ای را دوست داشته باشیم، تصویر زیبایی از او در ذهن بکشیم و او را، حتا نادیده، زیبا خطاب کنیم. اگر همین احساس را به غریبه‌ها هم تعمیم بدهیم، آیا می‌توانم ادعا کنم، انسان‌هایی که اطرافیان‌شان را زشت نمی‌بینند، استعداد دوست داشتن‌شان قوی‌تر است؟

نمی‌دانم تضعیف قدرت نقد (Kritikfähigkeit) را می‌توانم به شیفته‌گان ِ هنرمندان، شعرا و نویسنده‌گان تعمیم بدهم یا نه! شاید اگر بخواهم این کار را بکنم در تسلسل مرغ و تخم‌مرغ بیفتم. مخاطب ِ فدایی در آغاز شیفته‌ی شخص ِ شاعر است یا شیفته‌ی اثر او؟ یا این‌که اول شیفته‌ی اثر می‌شود، بعد شیفته‌ی شاعر؟ سئوال اما شاید این باشد: اصلن من مجاز هستم در این پس‌زمینه (Kontext) از شیفته‌گی حرف بزنم؟ آیا شیفته‌گی گره خورده با اشتیاق جنسی نیست؟ یعنی شعبان جعفری هم عاشق شاه بود و به او کشش جنسی داشت؟! فرق عشق مجنون و مفتون چیست؟

یک بار در تحقیقی خوانده بودم، طرفداران ِ دوآتشه‌ی فوتبالیست‌ها و فوتبال اغلب به شخصه در زندگی خصوصی‌شان آدم‌هایی ناکام هستند؛ کسانی که نتوانسته‌اند به هر دلیلی به آرزوها‌یشان دست پیدا کنند، کسانی که پیروزی قهرمان‌شان برای آن‌ها به معنای پیروزی خودشان است. پس‌زمینه‌ی علمی این تحقیق را نمی‌دانم، ولی فکر می‌کنم شیفته‌گی مفتون بیش‌تر از این جنس باشد تا مجنون.

ثبت‌نام گسترده‌ی مردم عادی در انتخابات ریاست‌جمهوری

2009-05-10T10:55:00.002+02:00

ما ایرانی‌ها علاقه‌ی عجیبی به مسخره کردن دیگران داریم. یا لهجه را مسخره می‌کنیم، یا ظاهر کسی را، یا حرف زدن و راه رفتن‌اش را. همه‌ی ما پدیده‌ی دنبال دیوانه‌ها راه افتادن، مسخره کردن و سنگ انداختن به آن‌ها را می‌شناسیم. ما آدم‌هایی را که مشکل جسمی یا روانی دارند جدی نمی‌گیریم، آدم حساب‌شان نمی‌کنیم. البته این امر چندان جای تعجب ندارد: این مسئله را نه به‌عنوان معضل نگاه می‌کنیم و نه شاهد رفتاری غیر از این هستیم تا لااقل یاد بگیریم.

حتمن فیلمی که از دوره‌ی ریاست جمهوری قبلی به‌جا مانده را به‌خاطر دارید. درحالی‌که هدف کسانی که در انتخابات ریاست جمهوری ثبت‌نام می‌کنند، یا سوپر استار شدن برای چند ساعت است، یا حرکتی نمادین است و یا داغ دل است، خبرنگاران عزیز ما با پوزخند سراغ ثبت‌نام‌کننده‌ها می‌روند، آن‌ها را دست می‌اندازند، مسخره‌شان می‌کنند. لازم به گفتن نیست، این سوپراستارهای چند ساعته بیش‌تر از آن‌که تمسخربرانگیز باشند، مستحق دل‌سوزی هستند. من نمی‌فهمم خبرنگاری که این‌قدر شعور ندارد، از ورای امور به یک پدیده نگاه کند، خبرنگاری که مغز کوچک‌اش نمی‌تواند به تحلیل کلاف پیچ‌درپیچ پشت ظواهر بنشیند، اولن توسط چه خبرگزاری‌ای استخدام می‌شود و دومن با چه اعتماد به نفس کاذبی کارت حرفه‌ی پرمسئولیت خبرنگاری را به سینه می‌چسباند؟!

وقت موسیقی

2009-05-09T09:45:00.001+02:00

پاکستان کشوری عجیب است. چند سال پیش در کانال زات 3 مجموعه‌ای سریالی نشان داده می‌شد با نام "کشورها، مردم، ماجراجوئی". یکی از قسمت‌های این سریال مربوط به پاکستان بود. ترانس‌سکسوئل‌ها طبق روایت این فیلم در بخش‌هایی در پاکستان آدم‌هایی پذیرفته شده هستند که در مراسم‌ها و جشن‌ها می‌رقصند. مردم فقیر و معمولی با ترانس‌ها مشکلی نداشتند، برای‌شان غذا می‌آوردند و وقتی می‌رقصیدند برای آن‌ها دست می‌زدند.

موسیقی صوفی‌یان پاکستان، قوالی، به نظر من از زیباترین سبک‌های موسیقی شرقی ست. یک قطعه‌ی نسبتن طولانی از قوالی‌خوان‌های مشهور برادران صبری می‌گذارم این‌جا. بخش‌هایی از این قطعه را به فارسی می‌خوانند که البته به سختی می‌شود فهمید. سائیں ظہور احمد که دیگر جایی برای حرافی نمی‌گذارد. فقط باید این‌جا و این‌جا گوش کرد و لذت برد.

ما و افغان‌ها

2009-05-07T09:01:00.001+02:00

نزدیکی ما و افغان‌ها به‌خاطر زبان فارسی نیست. همین ارتباط نزدیک را ما مثلن با تاجیک‌ها نداریم، با این‌که فارسی صحبت می‌کنند. این نزدیکی به‌حدی ست که خود من گاهی مرزهای جغرافیایی را فراموش می‌کنم و افغان‌ها را "یکی از خودمان" می‌دانم.

به نظر می‌رسد تنها من نیستم که پیوندی ورای مرزها بین افغان‌ها و ایرانی‌ها می‌بینم. پریشب یکی از دوستان خیلی خوب و باسواد افغان ما در انجمن آلمان و امریکا سخن‌رانی‌ای راجع به وضعیت افغانستان کنونی داشت. یاکوب کلهفا، رییس انجمن، طبق معمول پیش از شروع سخن‌رانی به معرفی سخن‌ران پرداخت. معرفی‌اش را یاکوب با این جمله شروع کرد: «پیوند انجمن آلمان و امریکا با ایرانی‌ها تنها محدود به هم‌کاران نیست، بل‌که پیوندی فکری و علاقه‌ای شخصی ست.» یاکوب به همین ترتیب ادامه می‌داد و آن وسط‌ها گاهی یادش می‌افتاد، افغانستان و ایران دو کشور مجزا هستند و اشاره‌ای هم به افغانستان می‌کرد.

ایران که بودم با یک کارگر افغان به نام نسیم دوست شده بودم. نسیم از مزار شریف می‌آمد، غیرقانونی در ایران بود، سی و دو سال داشت و صاحب هم‌سر و فرزند بود. نسیم چند خانه آن طرف‌تر از خانه‌ی ما کار می‌کرد، گچ‌کاری را خیلی خوب بلد بود و شب‌ها در همان ساختمان درحال ساخت می‌خوابید. نسیم که فهمیده بود من زیاد مسافرت می‌روم، در هر بازگشتی وقتی از جلوی ساختمان نیمه‌ساز رد می‌شدم خودش را از نمی‌دانم کجا به جلوی در می‌رساند و مشتاقانه با من دست می‌داد و احوال‌پرسی می‌کرد. من هم البته خیلی دوست‌اش داشتم و یکی دو روز که نمی‌دیدم‌اش می‌رفتم در ساختمان‌شان سرک می‌کشیدم. این جوان آن‌قدر بامحبت بود که نقش چهره‌اش فکر می‌کنم تا ابد در ذهن من حک‌شده خواهد ماند.

به یاد جلیل زلاند سراینده‌ی ترانه‌ی "وقتی عاشق شوی" با صدای آسمانی هایده را می‌گذارم این‌جا.

رای دادن و رای ندادن ایدئولوژیك نیست

2009-05-05T10:06:00.001+02:00

یک یادداشت خیلی خوب از زیدآبادی! به نظر من آن‌چه مهم‌تر از خود انتخابات است، درگرفتن چنین بحث‌ها و درگیر شدن با اندیشه است. از آن‌جا که روز فیلتر است، کل یادداشت را در پایین می‌آورم.

احمد زیدآبادی - سه شنبه 15 اردیبهشت 1388 [2009.05.05]

به رغم مبارزه‌ای عقیدتی كه طی سال‌های اخیر به مدد ترویج اندیشه های جناب آقای دكتر سروش علیه ‏ایدئولوژی و ایدئولوژی زدگی در جامعه ما صورت گرفته، اما ظاهرا به علت ماندگاری رسوبات یك سنت ‏صد ساله، ما همچنان ایدئولوژیك اندیشیم.‏
نمونه‌اش همین بحث رای دادن یا رای ندادن در نظام جمهوری اسلامی است كه از نظر برخی از ما گویی ‏رای دادن در هر شرایطی امری واجب و از نظر برخی دیگر رای ندادن در هر موقعیتی امری ضروری ‏است.‏

هر دوی این مواضع امری ایدئولوژیك است چرا كه رای دادن و رای ندادن به خودی خود نه امری همیشه ‏ضروری و نه موضوعی دائما قبیح است.‏

در واقع همه چیز بستگی به "شرایط" دارد و شرایط هم امری ثابت و یك سویه و ساده نیست، بلكه متغیر و ‏چند وجهی و پیچیده است.‏
قاعدتا كسی كه بر مبنای یك تحلیل مشخص از شرایط رای می دهد یا رای نمی دهد، رفتارش كاملا قابل درك ‏است اما آنكه بنا به یك اصل ایدئولوژیك همیشه فارغ از فضای واقعی جامعه خود را موظف به رای دادن و ‏رای ندادن می‌بیند، رفتارش چندان قابل فهم نیست.‏

ظاهرا آنچه به مساله حضور یا عدم حضور در انتخابات رنگ ایدئولوژیك زده، ربط دادن شركت یا عدم ‏شركت در انتخابات به اعلام موضع در مورد مشروعیت نظام سیاسی است.‏

نظام جمهوری اسلامی معمولا همیشه سعی كرده است تا میزان حضور مردم در هر انتخاباتی را به حمایت ‏مشاركت كنندگان از كلیت نظام و مشروعیت بخشیدن به آن نسبت دهد و همین مساله، آن بخش از ایرانیانی را ‏كه نمی‌خواهند به عنوان مشروعیت بخش نظام اسلامی معرفی شوند، در مورد شركت در انتخابات بسیار ‏حساس كرده است.‏
این در حالی است كه در هیچ نقطه‌ای از جهان و بخصوص آنجاهایی كه امكان تحریم رسمی و علنی و امن ‏وجود ندارد، شركت یا عدم شركت در انتخابات هیچ ربطی به مشروعیت یك نظام سیاسی ندارد.‏
نظام سیاسی در دنیای امروز از طریق كارآمدی، جلب رضایت عمومی و نهادینه كردن روند تغییر تمام ‏زمامداران از راه مسالمت‌آمیز برای خود مشروعیت تولید و بازتولید می‌كند و كمیت شركت كنندگان در یك ‏انتخابات ربطی به این موضوع پیدا نمی‌كند.‏
اینكه نظام جمهوری اسلامی همیشه دغدغه عمیقی نسبت به میزان شركت مردم در هر اننتخابات دارد، ‏علامت اعتماد به نفس آن محسوب نمی‌شود، از این رو، بهتر است نظام خود را از این دغدغه پر دردسر رها ‏كند و منابع مشروعیت خود را در جاهای طبیعی آن بجوید تا رای دهندگان ایرانی هم فارغ از این معضل ‏بتوانند رای دهند یا ندهند.‏
از این گذشته، من تصور می‌كنم در دنیای كنونی چیز تعریف شده‌ای به نام "نظام" كه همیشه باید پایدار و ‏ثابت فرض شود، وجود ندارد.‏
هر كشوری خواه ناخواه به طریقی اداره می‌شود، این طریق را مسئولان قوای مقننه، قضائیه و مجریه آن ‏كشور در چارچوب یك قانون بسیار كلی، تعیین می‌كنند و آنها را هم مردم به طور مستقیم یا غیر مستقیم ‏برمی‌گزینند. خارج از این چارچوب به سختی می توان نظامی را متصور شد.‏
برای نمونه، كشور فرانسه را در نظر بگیرید. ما به چه چیزی نظام فرانسه می‌گوییم؟ ‏
نظام فرانسه با هر مشخصه‌ای كه تعریف شود، نافی حضور كمونیست‌ها و یا مذهبی‌ها در انتخابات نیست و ‏شركت كمونیست‌ها و مذهبی‌ها در انتخابات نیز به معنای تایید سرمایه‌داری و یا لائیسیته فرانسه نیست.‏
این مساله با تفاوتی البته بسیار مهم در مورد ایران هم صادق است. در ایران به خلاف فرانسه هر گروه ‏سیاسی و نحله فكری نمی تواند كاندیدای خاص خود را برای حضور در نهادهای تصمیم‌گیر داشته باشد و ‏برخی مناصب و سیاست‌ها نیز گویا دائمی‌اند، اما از نقطه نظر رابطه شركت در انتخابات با مشروعیت بخشی ‏به نظام سیاسی، نباید تفاوتی بین ایران و فرانسه قائل شد.‏

من عینک‌ام را گم کرده‌ام!

2009-05-04T11:54:00.000+02:00

چند وقتی که در ایران بودم برخی کارهای اداری ِ خانه از قبیل واریز کردن پول آب و برق و غیره را من انجام می‌دادم. هرچند تا روزهای آخر از هزارتوی کارهای بانکی در ایران سردرنیاوردم و هر بار با پلاکارد "چه کنم" سراغ این کارمند و آن کارمند رفتم، با این حال تبدیل شده بودم به یک متخصص که البته بدون عینک هم می‌توانست بخواند و هم بنویسد و صدالبته متوجه شدم ملت، مخصوصن خانم‌های کمی مسن‌تر، پیش از رجوع به بانک، عینک‌هاشان را یک جایی در خانه گم و گور می‌کنند و وقتی به بانک رجوع می‌کنند در کیف را باز نموده و می‌بینند ای دل غافل! عینک نیست و بدون آن نه می‌شود خواند و نه نوشت.

این بازی را آن اوایل باور می‌کردم و وقتی کسی از من می‌خواست فلان قبض را برایش پر کنم و توضیح می‌داد عینک‌اش را جا گذاشته است، واقعن فکر می‌کردم راست می‌گوید و درواقع به تنها رفتاری که فکر نمی‌کردم شرم بود. همین اواخر فهمیدم عینک تنها بهانه است و این هم‌وطنان با تلسکوپ هم نه می‌توانند بخوانند و نه بنویسند.

و اما تلخ و شیرین‌ترین خاطره‌ام از خانم فراموش‌کاری که "عینک‌اش را در خانه جا گذاشته بود": در یکی از بانک‌های شهرآراء بودم. بیش از ده ایران-چک را باید پشت‌نویسی می‌کردم، کارت ملی‌ام در جیب جلوی مانتو-ام بود، خودکار در دست راست‌ام، کارمند بانک توضیح می‌داد، چه‌طور قبض‌ها را پر کنم، سعی می‌کردم با دقت به حرف‌های او گوش دهم، زنی آن‌طرف‌تر به پیرزنی می‌گفت، متأسف است. عینک‌اش را خانه جا گذاشته است و پیرزن بر پیری لعنت می‌فرستاد که حواس برایش نگذاشته است و فراموش کرده عینک‌اش را که برای پاک کردن برنج از توی کیف درآورده بود دوباره سرجایش در کیف بگذارد و پیرزن در همان هیری و بیری از من پرسید می‌توانم فرم‌اش را پر کنم و من جواب دادم، "چشم، ولی چند لحظه لطفن"، و درحالی‌که به خودم لعنت می‌فرستادم، چرا تنها قدرت تمرکز بر یک چیز را دارم، گوش راست‌ام را با انگشت گرفتم تا یادم بماند، کارمند بانک چه گفته است و چه باید بکنم.

بالاخره نشستم یک گوشه‌ای و شروع به پشت‌نویسی چک‌ها کردم. داشتم می‌نوشتم که پیرزن بالای سرم آمد: «دخترم! خدا خیرت بده. اینو برام پر کن. من عینک‌ام رو تو خونه جا گذاشتم.» سرم را بلند کردم و نگاه‌اش کردم. لهجه‌ی آذری داشت. چادر و مقنعه‌ی مشکی سرش بود. ته ِ چهره‌اش نرم و تازه، مهربان و خجالتی بود. همان جلوی باجه به او گفته بودم فرم‌اش را پر خواهم کرد. باید به قول‌ام عمل می‌کردم. آن قول البته تنها انگیزه‌ی من نبود؛ به خودم لعنت فرستادم، چرا این‌قدر بی‌عاطفه شده‌ام و همه چیز و همه کس را سوژه‌ی داستان می‌بینم. برای پیرزن توضیح دادم، باید اول بگذارد چک‌ها را پشت‌نویسی کنم و کار خودم را انجام بدهم؛ درغیر این صورت نمی‌توانم کاری را درست به پایان برسانم. با خنده به او گفتم، با دست چپ حتا نمی‌توانم یک لیوان بلند کنم. احتمالن نفهمید منظورم چیست، ولی او هم خندید.

باری! بعد از به پایان رساندن کارم، رفتم طرف پیرزن که حالا روی یک صندلی کنار یک میز نشسته بود. قرار بود فرمی را که از بانک گرفته بود، با توجه به اطلاعاتی که در وکالت‌نامه‌ای که در دست پیرزن بود، وارد کنم. از پیرزن پرسیدم، چه وکالت‌نامه‌ای گرفته است. گفت، برای گرفتن پول کمیته‌ی امداد است. من که در این میان به شدت کنج‌کاو شده بودم، سرسری وکالت‌نامه را خواندم. سال تولد پیرزن و همسراش درج شده بود. ناخودآگاه لب‌خند زدم و پرسیدم: «مادر چند سالتونه؟» گفت، هشتاد و خورده‌ای. هشتاد و یک سال داشت. زدم به تخته و یک "ای وَل" نثارش کردم. خندید و گفت، از وقتی شوهراش زمین‌گیر شده است، خیلی شکسته و پیر شده. گفت، هشت بچه دارد، ولی هر کدام در پی کار و زندگی خودش است و هیچ‌کدام وقت ندارند به آن‌ها کمک کنند.

شما را دردسر ندهم. قضیه از این قرار بود که پیرمرد ِ زمین‌گیر دیگر نمی‌توانست برای گرفتن پول کمیته‌ی امداد شخصن به بانک رجوع کند. باید وکالتی به همسراش می‌داد تا او بیاید و پول را بگیرد. بعد از صدور وکالت‌نامه توسط یک محضر باید فرم تقاضایی تسلیم بانک می‌شد تا پیرزن به جای همسراش پول را دریافت کند. فرم را پر کردم و به کارمند بانک نشان دادم. وقتی او تأیید کرد، فرم آماده است و چیزی کم نیست، دوباره پیش پیرزن برگشتم. سئوالی می‌خواستم از پیرزن بپرسم که هم پرسشی بی‌شرمانه بود و عملن پاگذاشتن در حریم خصوصی دیگران و هم "حق" من بود، به خاطر تلف شدن بیش از سه‌ربع ساعت از وقت‌ام.

عزم‌ام را جزم کردم و به سمت پیرزن رفتم:

- مادر! این‌جا ننوشته چه‌قدر باید بانک بهتون بده. همه‌ی پول رو؟

همان‌طور که روی صندلی پهن شده بود گفت: «خود ِ کارمنده می‌دونه. همون سی هزار تومنی که همیشه می‌دن.»
مدارک را دادم به کارمند بانک، با پیرزن خداحافظی کردم، عینک‌ام را گذاشتم در جیب‌ام و از بانک آمدم بیرون.

لمپن‌ها در لباسی دیگر

2009-05-03T10:50:00.000+02:00

این ادبیات لمپنی، مردسالارانه و حال به هم زن ِ ابراهیم نبوی آدم را از هر چه "طنز" و اصلاح‌طلب و دگراندیشه بی‌زار می‌کنه!

عدالت و حقیقت

2009-05-02T12:31:00.000+02:00

قوه‌ی قضاییه‌ی یک کشور در پی چیست؟ قضاوت یا حقیقت و عدالت؟

واژه‌ها به طور معمول در راستای معنایی هستند که تحت آن واژه باید فهمیده شود. قاضی و قوه‌ی قضاییه به قضاوت می‌پردازند. این‌جا قضاوت از عدالت مهم‌تر است، وگرنه همان‌طور که واژه‌ای مثل دادگاه داریم، می‌شد قاضی را هم دادگر نامید یا قوه‌ی قضاییه را "سازمان حفظ عدالت". در ایران اما قاضی قضاوت می‌کند. او در پی یافتن حقیقت و عدالت نیست. او بین دو نفر، دادستان و وکیل متهم قضاوت می‌کند. حقیقت و عدالت مسائلی جانبی هستند.

قوه‌ی قضاییه در زبان‌های اروپایی از ریشه‌ی لاتینی آن یعنی اوستی‌تیا (iustitia) به معنای "عدالت" گرفته شده است. بنابراین افرادی که در قوه‌ی قضاییه مشغول به کار هستند، در پی اجرای عدالت هستند. هم‌کاران ایرانی‌شان اما می‌خواهند قضاوت کنند. متهم به قتلی که به کرات بر بی‌گناهی خود تأکید کرده است، یک "مشکلی" دارد. حتا اگر حرف او را باور نکنیم، باید به عنوان مجری عدالت به "قضاوت" خودمان شک کنیم. بی‌تردید نمی‌خواهم در مورد پرونده‌ی خاص متهمی مثل دلارا دارابی از این بگویم که دلارا نوجوان بود، یا دوست‌پسر اش امیرحسین قاتل بود، یا دلارا چپ دست بود و ... حرف من بر سر این است، دادگاه و قاضی‌ای که قرار است حقیقت و راز قتل یک مقتول را کشف کند و با کشف حقیقت آرامش را به روح مقتول و خانواده‌ی او بازگرداند، پیش از هر کس باید به قضاوت خود شک داشته باشد و با وسواس به بررسی دلایل و شواهد بنشیند. شک آغاز تونل تاریک حقیقت‌یابی ست. اصرار یک متهم بر بی‌گناهی‌اش حداقل چیزی ست که می‌تواند قاضی را در قضاوت‌اش به شک وادارد.

سرنوشت این‌طور خواست که دلارا ایرانی به دنیا بیاید. اگر اما دلارا آلمانی بود، با فرض این‌که مجازات اعدام در آلمان وجود داشت، کارشناس‌هایی به بررسی نقاشی‌های این دختر برای راه یافتن به درون او می‌پرداختند، دوست‌پسر دلارا دوباره به جای‌گاه متهم‌ فراخوانده می‌شد، مشاوره‌ی یک روان‌شناس ِ مستقل با دلارا جزء دستور کار قرار می‌گرفت تا ابعاد جدیدی از جنایت کشف شود، تا مبادا خطایی رخ دهد، مبادا سر بی‌گناهی بر دار رود، مبادا حق متهم و مقتول با اعدام کسی جز قاتل اصلی پای‌مال شود.
من هیچ اصراری بر این‌که دلارا دارابی قاتل نبود ندارم. حرف من بر سر این است، سیستم قضایی ایران صلاحیت تشخیص این‌که دلاراها قاتل هستند یا نه را ندارد! سیستم قضایی ایران در پی یافتن حقیقت و رسیدن به عدالت نیست. او در پی یافتن مقصر و بستن پرونده است.

پرونده‌ی مشابه متعلق به شهلا جاهد است. شهلا جاهد یازده ماه پس از دست‌گیری بعد از ملاقات با ناصر محمد‌خانی اعتراف به ارتکاب قتل کرد. شهلا بعدها گفت، محمدخانی از او خواسته برای این‌که آبرویش نرود، به قتل اعتراف کند و شهلای عاشق البته اعتراف کرد. شهلا جاهد اما بعد از مدتی حرف‌اش را پس گرفت و تا امروز ادعا می‌کند، قاتل کس دیگری ست. حکم شهلا اما هم‌چون د‌لارا تأیید شد و دادگاه مثل مورد دلارا نه جویای عدالت و حقیقت، بل‌که در پی یافتن یک مقصر و بستن پرونده‌ای جنجالی ست.
ماجرای قتل لاله سحرخیزان ماجرایی پیچیده و عجیب است که قوه‌ی تخیل همه الاّ قاضی‌های پرونده را به فعالیت وامی‌دارد. تخیل از استعدادها و موهبت‌هایی ست که تنها مخصوص هنرمندان و نویسنده‌گان نیست. ستاره‌شناسان، باستان‌شناسان، جراح‌ها، فیزیک‌دان‌ها و در یک کلام هر کس که کار فکری می‌کند، به قوه‌ی تخیل برای طرح احتمال‌های ممکن نیاز دارد. قاضی ما اما با تخیل هیچ سروکار ندارد؛ او قضاوت می‌کند.

من پرونده‌ی شهلا جاهد را تا امروز تعقیب کرده‌ام. اجازه بدهید چند مورد از احتمالات را که در ذهن‌ام برای خودم بازسازی کرده‌ام برای شما بازگو کنم:

حسادت شهلا جاهد، معشوقه‌ی ناصر محمدخانی، به لاله سحرخیزان محصول احساس مالکیت ِ ناشی از عشقی ست که شهلا به محمدخانی دارد. تا این‌جا حرف جدیدی نیست. معمولن عاشق‌ها از احساس مالکیت نسبت به رقبا‌شان رنج می‌برند. شهلا اما خودآزار است. او گاهی خود را در اتاق خواب محمدخانی و لاله پنهان می‌کند تا شاهد عشق‌بازی احتمالی آن‌ها باشد. من به عنوان یک زن این احتمال را هم می‌دهم، شهلا به شدت نظرباز (Voyeur) است. شهلا زنی ست با پتانسیل بالای جنسی. انگیزه‌ی او برای پاییدن لاله و محمدخانی تنها حسادت نیست. او در پی ارضاء جسمی-روانی ِ نیاز دیگری غیر از هم‌خوابه‌گی خودش با عاشق‌اش یعنی محمدخانی ست. همین احتمال، احتمال دیگر یعنی قاتل بودن او را کاهش می‌دهد. زندگی جنسی فعال، پرفانتزی و سالم امکان بزه‌کاری را به شدت کاهش می‌دهد.

نظربازی شهلا اما کار دست او می‌دهد: او ناخواسته اطلاعاتی در مورد لاله و محمدخانی، روابط بین آن دو و روابط خصوصی لاله به دست می‌آورد. همین اطلاعات زمینه می‌شوند تا او قاتل اصلی را بشناسد. آیا لاله سحرخیزان عاشق داشت؟ چوب‌پنبه‌ی سیگاری که در اتاق خواب لاله خاموش شده بود، متعلق به چه کسی بود؟ آیا به همین دلیل محمدخانی از شهلا خواسته بود اعتراف کند. محمدخانی تأکید کرده بود، اگر شهلا به قتل اعتراف نکند، آبروی او در خطر قرار خواهد گرفت. یعنی محمدخانی از برملاشدن راز "خیانت" همسراش نگران است؟ یا شاید غیرت محمدخانی از "خیانت" همسر به جوش آمد و مردی را برای قتل او اجیر کرد؟ یا شهلا مردی را برای این کار اجیر کرد؟ شاید هم محمدخانی به همسراش شک کرده بود و از شهلا خواسته بود او را بپاید و رفت و آمدهایش را کنترل کند و در این میان عاشق لاله او را به قتل رسانده و شهلا شاهد ماجرا بوده است؟

تمام این حدس و گمان‌ها برای نشان دادن این است که دست یافتن به حقیقت و راز یک جنایت چه‌قدر سخت است. وظیفه‌ی دادگاه برقراری عدالت و یافتن حقیقت است. دادگاه نه جلاد است و نه فرشته‌ی نجات. دادگاه محل اجرای عدالت است و قاضی مسئولیتی دارد به نام "یافتن حقیقت و اجرای عدالت".

در کشوری که عدالت جایی ندارد، تنها شهروندان بی‌آزار نیستند که رنج می‌برند. عدالت در مورد بزه‌کارها هم اجرا نمی‌شود و قاتل‌ها در پستوهای خودشان تا پایان زندگی در عذاب وجدان می‌گندند.

بی‌خانه‌مان

2009-04-30T10:19:00.000+02:00

در اروپا پدیده‌ای هست به نام بی‌خانه‌مانی؛ همان کارتون‌خوابی ایران. بی‌شک بخش بزرگی از بی‌خانه‌مان‌های آلمان مثل هم‌تاهای ایرانی‌شان، انسان‌هایی درهم‌شکسته، نه معتاد بل‌که دائم‌الخمر و تنها هستند.

اما همه‌ی بی‌خانه‌مان‌های آلمانی واجد خصوصیاتی که در بالا نام بردم نیستند. برخی از آن‌ها از مالکیت وحشت دارند، از قید و بند فراری هستند، از روابط جامعه‌ی سرمایه‌داری دل‌زده و مأیوس اند. هیدلبرگ به خاطر سابقه‌ی دانش‌گاه‌اش از جمله شهرهایی ست که مثل آهن‌ربا گروه دوم بی‌خانه‌مان‌ها را جذب می‌کند. این گروه مشتری ثابت درس‌گفتارهای پروفسورهای فلسفه، روان‌شناسی، الهیات، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی هستند.

یکی از این بی‌خانه‌مان‌ها را بیش از ده سالی ست می‌شناسم. نه الکلی ست و نه سیگار می‌کشد. یک ماشین دارد که شب‌ها در آن می‌خوابد. زمستان‌ها، وقتی دیگر خیلی سرد می‌شود، به خانه‌ی خواهرها و برادران‌اش که همه یا معلم و مهندس یا کارمند بانک و تکنیسن هستند می‌رود. هانس روزنامه‌ی بی‌خانه‌مان‌ها را می‌فروشد و درآمد ناچیزی از این طریق دارد. او از دولت حدود 250 یورو کمک‌هزینه می‌گیرد. هانس انسان خیلی آرامی ست. به قول آلمانی‌ها خود ِ آرامش است (Die Ruhe selbst). آرام حرف می‌زند، آرام غذا می‌خورد و آرام قدم برمی‌دارد. هانس در ماشین‌اش تنها روزنامه کهنه جمع می‌کند. هیچ چیز دیگر مبنی بر تعلق مادی در بساط هانس یافت نمی‌شود. دورانی که به شدت مشغول کارهای دانش‌گاهی بودم، دو بار از هانس نامه داشتم. یک بار از لیشتن‌شتین و یک بار از بوداپست. در هر نامه چند خطی برایم نوشته بود و پرسیده بود کارهای دانش‌گاه کی تمام می‌شوند و هر بار توصیه کرده بود، بهتر است دنبال شغلی نگردم و در عوض به اتمام کار فکر کنم. او در هر نامه یک بیست یورویی ِ آبی در یک کاغذ سفید پیچیده و در پاکت گذاشته بود.

ارتباط نور آفتاب و احساس شادی و خوش‌بختی

2009-04-29T08:55:00.000+02:00

خزنده‌گان جانوارن خون‌سردی هستند که انرژی و گرمای لازم بدن‌شان را از نور خورشید می‌گیرند. آن‌ها بدون خورشید می‌میرند. نمی‌دانم ارتباط نور خورشید و تعادل و شادی انسان‌ها از نظر علمی ثابت شده است یا نه. اگر نشده، تئوری‌ای ست که می‌شود به طبیعت ارائه‌اش داد و بعد در جهت اثبات‌اش تحقیق کرد.

در آلمان هشت-نه ماه در سال آفتاب نیست. آفتاب که درمی‌آید مردم یک‌باره عوض می‌شوند؛ می‌خندند، خوش‌اخلاق‌ اند، گذشت می‌کنند، خوش‌بخت اند. فکر می‌کنم پوست ما قادر به جذب نوعی از انرژی ِ خورشیدی ست که عامل ترشح هورمون‌های شادی و خوش‌بختی ست.

نظریه‌اش از من، حق انحصاری‌اش از هر دانش‌مندی که ثابت‌اش کرد.

چرا بهتر است در انتخابات شرکت کنیم

2009-04-27T11:11:00.005+02:00

در ایران انقلابی رخ نخواهد داد.

دوست خوبم سهند کامنتی در زیر یکی از پست‌های مربوط به انتخابات گذاشته است. این نوشته و احتمالن یکی دو نوشته‌ی بعدی تحلیل من و دلایل‌ام برای شرکت در انتخابات است که فکر می‌کنم تنها راه رسیدن به دموکراسی در ایران است. پیش‌فرض‌های من برای هم‌راهی و نتیجه‌گیری به‌تر از گفت‌وگو این‌ها هستند:

1- ما هیچ‌کدام عالم علم سیاست نیستیم، اما به جهت حق انسانی خودمان اجازه‌ی انتخاب داریم. بنابراین به‌تر است از عنصر قطعیت در بحث‌مان فاکتور بگیریم.

2- همه‌ی ما آرزو می‌کنیم، ای کاش کسی مثل ویلی برانت یا هلموت شمیت رییس‌جمهورمان می‌شد. امکانات و شرایط ما اما چیز دیگری اقتضاء می‌کند، یعنی اگر هلموت شمیت هم رییس‌جمهور کشور ما می‌شد، بر زمین‌اش می‌زدند و بلای مصدق را سرش می‌آوردند.

3- تنها کاندیداهایی که می‌توانند بالا بیایند کروبی و موسوی هستند؛ نه به این دلیل که از دیگر کاندیداهای احتمالی لایق‌تر اند، بل‌که به این دلیل که پشتیبانان قرص‌تر و قدرت‌مند‌تری دارند.

4- پیش از هر چیز فکر می‌کنم، برخی از ما دوباره به دام روش غیرنقادانه‌ی احساسی شرقی خودمان افتاده‌اند و به جای تحلیل وضعیت به حمایت از یک کاندیدا مشغول اند. بحثی که من این‌جا می‌خواهم مطرح کنم، به‌هیچ‌وجه له یا علیه یک کاندیدا نیست. پشت سر یک کاندید افتادن به نظر من نه فقط عقب‌مانده است، بل‌که در تقابل با روح تفکر و نقد است. منظور من این است: تحلیل شرایط و تحلیل رفتاری-شخصیتی کاندیداها می‌تواند به پازل انتخاب به‌تر شکل بدهد. چه‌بسا حتا به این نتیجه برسیم، فلان کاندیدا آدم روشن‌فکرتر و بافرهنگ‌تری ست، اما کاندیدای دیگر با توجه به شرایط ایران و نگاه مردم برای ریاست جمهوری مناسب‌تر است.

5- وعده و وعیدهای قبل از انتخابات سندرمی ست که همه‌ی سیاسیون از آن رنج می‌برند؛ در همه جای دنیا. بنابراین به چنین می‌کنم و چنان می‌کنم کاندیداها کم‌تر توجه کنیم و به تحلیل اوضاع بپردازیم.

من معتقدم در ایران انقلابی رخ نخواهد داد. برای اثبات این ادعایم شرایط وقوع انقلاب در ذات خود به عنوان انقلاب برمی شمارم:

1- نظام جمهوری اسلامی از طرفی با تعریف‌های نظام‌های توتالیتر انطباق دارد و از طرفی در حال شدن است. در فاز اول نظام ما شاهد یک نظام دیکتاتور توتالیتر بودیم و در فاز بعدی، از اوایل دهه‌ی هفتاد، شکل حکومت عوض می‌شود و از توتالیتر به مستبد تغییر ماهیت می‌دهد؛ رسانه‌ها از دست نظام خارج می‌شوند، ان‌جی‌او ها شکل می‌گیرند، برنامه‌های تلویزیونی جدید (کانال چهار) اضافه می‌شود. بحث‌هایی که در سال‌های اخیر در ایران توسط کسانی مثل اکبر گنجی، عمادالدین باقی، عیسی سحرخیز و خیلی‌های دیگر مطرح شده‌اند، در ضدیت با پایه‌های نظام هستند. ممکن است به آن‌ها عمل نشود، اما مطرح می‌شوند. مهم مطرح شدن آن‌ها ست که به معنای تغییر مجدد شکل حکومت است. گذشته از این به روزنامه‌ها هم که نگاه کنیم نمی‌توانیم از ایران به عنوان یک کشور دیکتاتوری مطلق حرف بزنیم. شما را رجوع می‌دهم به بحث عمادالدین باقی در روزنامه‌ی اعتماد ملی. از این قبیل بحث‌ها در روزنامه‌های ایران فراوان است. وجود ان‌جی‌او های متفاوت نشانه‌ی آزادی عمل ِ نسبی افراد این جامعه است. حتا در بدترین و خفقان‌آورترین سال‌های پس از انقلاب کتاب‌های امیل زولا در ایران چاپ می‌شد. امروز داستان‌ها و رمان‌هایی در ایران چاپ می‌شود که نشانه‌های روابط خیلی باز ِ اروپایی در آن‌ها هم به چشم می‌خورد. نمونه‌هایش "بی‌بی شهرزاد" و "سرخی تو از من". شاید باور نکنید ولی امروز می‌توانی در مقابل پلیس بایستی. برای خود من حداقل دو بار پیش آمد. لطفن نگویید، که چی! ما وقتی کار علمی می‌کنیم، پیش از تحلیل ذهنی به مشاهده‌ی عینی، مکرر و مستمر نیاز داریم. تکلیف یک حکومت را، مثل یک انسان، نمی‌شود یک بار مشخص کرد و برای همیشه پرونده‌اش را بست. باید بتوانیم حکومت و شرایط را تحلیل کنیم تا مناسب‌ترین رفتار را انتخاب کنیم. به ادبیات مسعود نقره‌کار در این مقاله توجه کنید. ما دیگر نمی‌توانیم این‌قدر یک وجهی به امور نگاه کنیم. تنها کسی می‌تواند یک مخروط سه‌بعدی بکشد که حجم سه‌بعدی آن را مشاهده کرده باشد، آن را از چند وجه مشاهده کرده باشد.

2- سوپاپ اطمینان از اول انقلاب در ایران باز بوده است. همه‌ی ما به خاطر داریم، ناسزاگویی به نظام از همان سال‌های اول انقلاب در ایران مرسوم بوده است. این درست بر خلاف زمان محمدرضا ست. آن موقع کسی جرئت اعتراض در انظار عمومی نداشت. حتا می‌دانم برخی می‌ترسیدند به ملاقات خواهر و برادران زندانی‌شان بروند. در ایران بعد از انقلاب این رسم برافتاد و مردم در صف‌ها به راحتی ناسزا گفتند و می‌گویند. به همین دلیل خشم ِ انفجاری که لازمه‌ی انقلاب است در ایران وجود ندارد. بخش بزرگی از این خشم در همین فحش دادن‌ها توی صف‌ها و خیابان‌ها خالی می‌شود. من حتا متوجه شدم، دیگر کم‌تر کسی علاقه به این گونه اعتراض‌ها دارد و بخش بزرگی به دنبال مشارکت و تغییر هستند.

3- جوانان بزرگ‌ترین نیروهای یک انقلاب هستند. اما آیا جوانان امروز واجد شرایطی هستند که به خطری مثل انقلاب تن دهند؟ پدیده‌ی جهانی بی‌تفاوتی جوانان به ایران هم خیلی وقت است رسیده است. جوانان ایرانی مثل دیگر جوانان ِ دیگر کشورهای دنیا آرمان‌گرا نیستند. آن‌ها حاضر نیستند جان‌شان را برای یک انقلاب بدهند. بی‌تفاوتی سیاسی جوانان یک پدیده‌ی جهانی ست. جالب‌تر اما این‌که روحیه‌ی مشارکت دارند و با ان‌جی‌او ها خیلی فعال هم‌کاری می‌کنند. این نشانه‌ی تغییر شکل مشارکت جوانان در امور اجتماعی ست. بچه‌ها واقعن می‌روند و رأی می‌دهند. اصرار احمدی‌نژاد برای پایین آوردن سن ِ رأی‌دهی بی‌دلیل نیست. در بی‌بی‌سی خواندم، جوانان برای خوردن مهر انتخابات در شناسنامه‌شان پای صندوق‌های رأی می‌روند. این تحلیل هم ادامه‌ی سیاست دایی جان ناپلئونی ست. بچه‌های ایران معجون عجیبی هستند که با نسل من خیلی فرق دارند. من این را به فال نیک می‌گیرم. آن‌ها رأی دادن را جدی می‌گیرند. با موهای ژل‌زده به مراسم عاشورا می‌روند و برای امام حسین‌شان سینه می‌زنند. ما این را نمی‌فهمیم. ما فکر می‌کنیم، کسی که برای امام حسین سینه می‌زند باید ظاهری عذادار هم داشته باشد. ولی این بچه‌ها جور دیگری به قضیه نگاه می‌کنند. برای این بچه‌ها مشارکت مهم است و حکومت روی رأی آن‌ها حساب می‌کند.

4- یکی از دلایل مهم وقوع انقلاب‌ها ورشکستی اقتصادی دولت‌ها ست. جمهوری دموکراتیک آلمان را بی‌پولی از پا درآورد. ایران متعلق به آن گروه از کشورها ست که ورشکسته نخواهد شد و شهروندان‌شان از گرسنگی کنار خیابان نخواهند مرد. مهم نیست چه نظامی در ایران حاکم می‌شود؛ مهم این است که نفت پول مفتی ست که می‌رسد. همین حالا با وجود عدم ثبات اقتصادی وضع مردم نسبت به دوران محمدرضا خیلی به‌تر شده است. دیگر مثل سابق محله‌های مخوف مثل جوادیه یا اسلام‌شهر در تهران، یا مفت‌آباد در اصفهان وجود ندارند. در خوزستان و برخی استان‌های دیگر چرا. اما همه چیز متأسفانه در تهران اتفاق می‌افتد. اگر بلوچ‌ها را آب ببرد، کسی نخواهد فهمید.

5- با توجه به ویژه‌گی‌های بالا نتیجه می‌گیرم، انگیزه‌‌ی کافی برای ایستادن در مقابل خشونت نظامی ج.ا. وجود ندارد. شاید حرکت‌های خودجوش ببینیم، اما چون پیش‌زمینه‌ی لازم برای استمرار این حرکت‌ها وجود ندارد، معمولن عقیم می‌مانند.

پرسشی مطرح می‌کنم که خیلی دوست دارم نظر شما، مخصوصن هم‌وطنان ساکن ایران را در مورد آن بدانم. سئوال این جاست، در صورت حتا یک انقلاب در ایران کیفیت دموکراسی چگونه خواهد بود؟ در این سی سال همه چیز آن‌قدر ویران شده است که وقوع از امروز به فردای یک انقلاب به نظر من تنها می‌تواند اثرات سوء داشته باشد. همه‌ی رونما‌ها را نظام جمهوری اسلامی ویران کرد. دانش، حضور ارزش‌ها و مسئولیت برای استقرار یک دموکراسی در ایران فعلن موجود نیست. البته بخشی از این قابلیت‌ها طی یک حکومت دموکراتیک ساخته می‌شوند، اما ریشه‌ها و نیاز به آن باید اول جوانه زده باشد و مهم تر از کجا بدانیم با یک انقلاب دوباره دچار دیکتاتور دیگری نخواهیم شد. درست است! وضعیت آن‌قدر اسف‌بار است که باید یک چیزی عوض شود. به باور من آن چیزی که باید عوض شود یک انقلاب درونی در این مردم است که دارد اتفاق می‌افتد. آشغال ریختن، آزادی‌های فردی-جنسی هر چند به اکراه، پررنگ شدن فردیت، آشتی فرهنگی اقوام با هم، پررنگ شدن نقش زنان در جامعه و ... نظام جمهوری اسلامی بخش سرکوب شده‌ی ما را جانی دوباره بخشید. این مردم باید روی خودشان کار کنند و با همین حکومت بجنگند تا ارزش‌های جدیدی برای خودشان به وجود بیاورند. با به وجود آمدن این ارزش‌ها فرم حکومت خودبه‌خود ساقط خواهد شد. احتمالن برخی از دوستان با خواندن بند آخر عصبانی خواهند شد، اما من فکر می‌کنم، یک حکومت پیش از آن‌که پدر شهروندان‌اش باشد، محصول خود آن‌هاست و دقیقن به جهت فشار و خشونت نظامی‌ای که بعد از به قدرت رسیدن به شهروندان‌اش وارد می‌کند، آن‌ها را به کسب خصلت‌هایی ورای آن‌چه نظام به آن‌ها دیکته می‌کند وادار می‌سازد.

پی‌نوشت: من با گفت‌وگو با هدف قانع کردن یا قانع شدن موافق نیستم. ما طرح مسئله می‌کنیم، حرف می‌زنیم و حرف یک‌دیگر را می‌شنویم. یکی از علت‌هایی که ما ایرانی‌ها کار جمعی نمی‌توانیم بکنیم این است که نمی‌توانیم یا نمی‌خواهیم به حرف یک‌دیگر گوش بدهیم. قانع کردن یا قانع شدن در بستر زمان اتفاق می‌افتد. برای درک پرسپکتیو نگاه ِ دیگری باید بتوانیم در زمان چرخشی در سمت و سوی زاویه‌ی دید دیگری داشته باشم.

افسر اس‌اس ِ مراکشی

2009-04-25T10:44:00.000+02:00

یوسف را من ندیده‌ام، ولی آن‌طور که پــِه‌تا (همان پیتر انگلیسی) تعریف می‌کند، قیافه‌ی تیپیک مراکشی دارد: موهای فر ِ نه‌چندان ریز، پوست کهربایی، لاغر و نه چندان قدبلند. در آلمان مشمولان خدمت سربازی یا می‌توانند یک سال به خدمت ارتش دربیایند و یا یک سال و دو ماه دوره‌ی "خدمت به مردم" را بگذرانند. در این دوره جوانان در بیمارستان‌ها، خانه‌های سال‌مندان یا پروش‌گاه‌ها و غیره کار می‌کنند.

یوسف به جای ارتش "خدمت به مردم" را انتخاب کرد و یک سال و دو ماه در یک خانه‌ی سال‌مندان کار کرد. یوسف تعریف کرده بود، با ساکنین خانه خیلی رفیق شده بوده و به‌خصوص با پیرمردی هشتاد و چند ساله رابطه‌ی خیلی خوبی داشته.

او می‌گوید، زمانی که داشته صندلی چرخ‌دار پیرمرد را به سمت اتاق‌اش هل می‌داده به پیرمرد گفته، دوره‌ی "خدمت به مردم"اش تمام شده و از هفته‌ی آینده دیگر نمی‌آید. به آسانسور که می‌رسند، پیرمرد به سمت یوسف برمی‌گردد، به او نگاه می‌کند و خیلی محکم می‌گوید: «جوان! شما افسر اس‌اس ِ خوبی می‌شدید!»
«Junger Mann! Sie wären ein guter SS-Mann!»

احتمالن نمی‌توانید قدرت روده‌برگر این جمله را تصور کنید. فقط کسی که آلمانی‌ها را بشناسد، می‌تواند به عمق گروتسگ در این جمله پی ببرد.

ستون انتخابات

2009-04-23T10:59:00.001+02:00

برخی از دوستان به من انتقاد می‌کنند، «ما فکر می‌کنیم با یک رییس‌جمهور اصلاح‌طلب وضعیت عوض می‌شود.» به این دوستان همیشه می‌گویم، اطرافیان‌شان را جدی بگیرند، فکر نکنند دیگران احمق هستند و فقط آن‌ها توانسته‌اند، به حقیقت راه پیدا کنند. به این‌که حکومت جمهوری اسلامی باقی خواهد ماند ما هم واقف هستیم؛ اما اگر حتا یک درصد احتمال می‌دهیم، با حضور فلان کاندیدا در پست ریاست‌جمهوری وضعیت یک درصد به‌تر خواهد شد، باید شرکت کنیم. به نظر من این نگاه که وضعیت باید آن‌قدر بد شود تا مردم "انقلاب" کنند، نگاهی خودخواهانه است. گذشته از این‌که در ایران مطمئنن انقلابی رخ نخواهد داد (مگر در هند و کره‌ی شمالی و چین در مقابل دیکتاتور و فقر انقلاب شده است؟)، وضعیت آن‌قدر اسف‌بار است که آرزوی مردم دیگر نه آزادی، بل‌که زنده ماندن است. این حرف به این معنا نیست که ایرانی‌ها وضع مالی بدی دارند. به هیچ وجه! آن‌چه دارد جان می‌کند روح این مردم است.

واقعیت این است کسانی مثل من که تا حال در انتخابات شرکت نکرده‌اند، کم نیستند. اصرار بر تکرار یک عکس‌العمل نه‌فقط با روح نقد و دگرگونی ذهن و شرایط هم‌خوانی ندارد، بل‌که دربردارنده‌ی یک نوع دگماتیسم ذهنی ست. سئوال این‌جا ست: امروز باید چه کرد؟ دوستانی که در خارج از کشور زندگی می‌کنند، شرایط هم‌وطنان در ایران را، با عرض معذرت، نمی‌فهمند. گذشته از این خارج از کشوری‌ها هر چه نباشد در عافیت زندگی می‌کنند و به نظر من نظر قطعی دادن راجع به این‌که چه چیزی در حال حاضر برای مردم به‌تر است و چه چیزی بدتر، نیاز به حضور طولانی در میان همان مردم دارد. ما خارج از کشوری‌ها در حاشیه هستیم و درواقع کنار گود نشسته‌ایم.

و اما نتایجی که تا حال گرفته‌ام: رییس‌جمهور آینده‌ی ایران به‌تر است آدمی جاه‌طلب باشد، کسی باشد که مایل است نامش در تاریخ ثبت شود. باید قلدر باشد. باید به زبان همین مردم حرف بزند؛ از خودشان باشد. شعارهای روشن‌فکرانه به کار این ملت نمی‌آید. و مهم‌تر از همه باید بی‌شرم و گستاخ باشد.

رییس‌جمهور آینده‌ی ایران اگر این خصلت‌ها را نداشته باشد نه‌فقط حرفش پیش نمی‌رود، بل‌که می‌خورنداش.

با فیلترینگ چه کنیم!

2009-04-22T09:38:00.000+02:00

وبلاگی که در ووردپرس دارم، سومین وبلاگی ست که بعد از فیلتر شدن آن‌های دیگر درست کرده‌ام. فیلترینگ گاهی ما را از شوق می‌اندازد، گاهی ما را وادار به آسته‌رفتن می‌کند، گاهی وادار به لج‌بازی می‌کند. امروز خوش‌بختانه راهی آسان برای عبور از فیلترینگ وجود دارد.

یک روز با ناصر رفتیم دیدار یکی از دوستان نویسنده در ایران. کتاب این دوست‌مان بعد از چاپ چندم و اخذ جایزه‌ی گلشیری توسط ارشاد ممنوع و جمع شد. ناصر ناخودآگاه با این رفیق روبوسی کرد و گفت: «آقا، تبریک!» که البته فهمیدیم این رفیق خیلی غصه‌دار است و حتا دوپهلویی حرف ناصر هم نمی‌تواند او را به خنده بیندازد.

واقعیت این است فیلتر شدن از جانب حضرات نه فقط غصه ندارد، بل‌که نشانه‌ی این است، وبلاگ فیلترشده حرفی برای زدن دارد که به مزاج آقایان خوش نیامده است. در مورد کتاب هم همین‌طور است. نویسنده یا باید تن به خودسانسوری بدهد، یا با این موضوع کنار بیاید، ممکن است کتاب‌اش چاپ نشود و یا حتا بعد از چاپ توقیف شود.

واقعن فکر می‌کنید تکلیف چیست؟ باید خنثا بود؟ به‌تر است از اموری بنویسیم که خشم قدرت‌مندان را برنینگیزد؟ به‌تر است در امور سیاسی و اجتماعی شرکت نکنیم؟

من دغدغه‌ی دوستانی که سعی می‌کنند به گونه‌ای بنویسند که به تریج قبای حکومت‌یان برنخورد می‌شناسم و البته می‌فهمم. به نظرم می‌رسد اما، این دوستان برای این‌که به سلامت از کوره‌راه فیلترینگ عبور کنند، مجبور به یک خودسانسوری چندوجهی هستند؛ کاری به نظر من غیرممکن. اگر قدرت‌مندان در ایران می‌توانستند، جمیع وبلاگ‌ها و سایت‌های غیرخودی را فیلتر می‌کردند، چراکه در هر وبلاگ یا سایتی حداقل یک پست انتقادی به امور اجتماعی/سیاسی/کشاورزی/ورزشی/رسانه‌ای/دینی/ادبی و الا ماشاالله وجود دارد.

همه‌ی ما می‌دانیم تشکیلات موازی در ایران نه‌فقط بس‌یار متنوع است، بل‌که محدوده‌ی کاری‌شان هم خیلی گسترده و متفاوت است. نقش دولت در ایران چندان پررنگ نیست و به همین دلیل گورباچوف‌-ای در ایران پا نخواهد گرفت. قدرت سیاسی-نظامی در ایران خیلی پراکنده است و به همین دلیل گاهی شاهد هستیم مثلن، حکم سنگ‌سار جعفر توسط شاهرودی متوقف می‌شود، اما توسط یکی از تشکیلات موازی تأیید و اجرا می‌شود. اعلام می‌شود رکسانا صابری به زودی آزاد می‌شود، اما بعد از یک هفته متهم به جاسوسی می‌شود. تشکیلات موازی در همه‌ی امور کشور و مردم ریشه دوانده‌اند؛ از فوتبال گرفته تا واردات چای، از گشت ارشاد گرفته تا کافی‌نت‌ها.

در یک سال و چند ماهی که خود من ایران بودم، تقریبن وبلاگ‌خوانی را تعطیل کرده بودم. علت فیلترینگ بود و البته سرعت خیلی پایین اینترنت. اخبار را از طریق ایمیل روزانه‌ی بی‌بی‌سی می‌گرفتم و وبلاگ خودم هم برای مدتی تعطیل بود. گوگل‌ریدر را چند وقتی ست استفاده می‌کنم و آن‌طوری که از دوستان در ایران شنیده‌ام، دسترسی به وبلاگ‌های حتا فیلتر شده را هم ممکن می‌کند. استفاده از گوگل‌ریدر آلترناتیوی در مقابل خودسانسوری ست که فکر می‌کنم نه‌فقط بی‌درد و دردسر است، بل‌که پوست گردویی ست که دست و پای درازدستان و پارو-پاها در آن جا نمی‌گنجد.

خواندن وبلاگ‌ها و سایت‌ها از طریق گوگل‌ریدر نه‌فقط این امکان را به کاربر می‌دهد، تن به سانسور ندهد، بل‌که نوعی مقابله با قدرت ِ خودکامه ست که کم‌ترین حقوق شهروندی ما را به رسمیت نمی‌شناسد.

نسل سیاست‌مداران بزرگ ریشه‌کن شده است!

2009-04-21T09:20:00.002+02:00

پریروز، وقتی اعلام شد امریکا و آلمان و چند کشور دیگر به خاطر حضور احمدی‌نژاد نماینده‌ای به کنفرانس ژنو نمی‌فرستند، از مرگ ِ تدریجی فرهنگ انتقادی در اروپا بیش‌تر مطمئن شدم. بگذریم که یاوه‌های احمدی‌نژاد فقط پروپاگاندا ست و نه فقط احمدی‌نژاد بل‌که دولت‌اش به حقوق بشر اعتقادی ندارند (یادداشت مهدی جامی را در این ارتباط بخوانید)، اما گفت‌مانی که غرور اروپایی مخصوصن آلمانی‌ها بود چه شد؟ منظور از گفت‌مان البته این نیست که بنشینی با احمدی‌نژاد بحث و گفت‌وگو کنی. منظور طرح نقطه‌نظرات طرفین است، منظور استدلال در مقابل استدلال است، نظر در تقابل با نظر.

دیروز همه‌ی برنامه‌هایی که سرشان به تن‌شان می‌ارزید بیش‌تر از آن‌که به احمدی‌نژاد اعتراض داشته باشند، به "سیاست‌مداران" و سران کشورهای خودشان اعتراض داشتند. نماینده‌گان حقوق بشر از عدم حضور نماینده‌گان دولت‌های غربی در کنفرانس اعتراض داشتند. بایکوت کنفرانس ژنو اوج بی‌کفایتی سیاست‌مداران اروپایی و امریکایی را نشان می‌دهد.

سیاست یعنی صبر، یعنی فروخودن خشم، یعنی لب‌خند زدن در عین نفرت؛ سیاست یعنی "با پنبه سربریدن"! نسل سیاست‌مدارن قابل و باهوش ریشه‌کن شده است.

یاد دولت افلاطون می‌افتم، آرزوی او و پیش‌نهادش. سیاست‌مداران فعلی در دولت افلاطون احتمالن واکسی هم نمی‌شدند. یک واکسی به توانایی‌های خودش عالم است. این‌ها خودشان را بزرگ می‌بینند، درحالی‌که قابلیت‌های همان واکسی را هم ندارند.

دل‌آرا-ها، قربانی قوانین قرون‌وسطایی

2009-04-20T10:33:00.002+02:00

پیش از این هم در وبلاگ نوشته بودم، قوانین در ایران کم‌تر جایی برای گذشت خانواده‌های مقتولین باقی می‌گذارد. حکم یا قصاص یا آزادی و در بدترین حالت ده سال زندان واقعن ناعادلانه ست. پانزده تا بیست سال زندان برای یک قاتل مجازاتی درخور است و در کشورهایی که اعدام در آن‌ها نقض شده این مجازات کاملن قانون‌مند و عادلانه ست.

من حتا موردی را می‌شناسم که خانواده‌ی مقتول از هراس انتقام‌گیری مجدد قاتل بر روی قصاص پافشاری کردند. تصور کنید، پدر مقتول به ملاقات قاتل می‌رود. قاتل نه فقط عذرخواهی نمی‌کند، بل‌که به پدر مقتول سیلی می‌زند و تهدید می‌کند، به محض این‌که از زندان آزاد شد بچه‌های دیگر او را هم خواهد کشت. این درحالی ست که پدر مقتول حاضر به رضایت بود، درصورتی که قاتل یک "غلط کردم" بگوید و اصلن به همین دلیل به ملاقات قاتل رفته بود.

دل‌آرا دارابی و همه‌ی کسان دیگری که به جرم قتل دست‌گیر می‌شوند، قربانی قوانین عقب‌مانده‌ی ایرانی هستند. من مطمئنم اگر به دل‌آرا حکم بیست سال زندان داده می‌شد، نه‌فقط خانواده‌ی مقتول راضی می‌شدند، بل‌که دل‌آرا هم می‌توانست زنده بماند و فرصت دیگری در زندگی داشته باشد.

کتاب و موسیقی

2009-04-17T11:11:00.001+02:00

تأثیر یک کتاب داستان یا شعر بر ما، تأثیری ذهنی ست. ما موقع کتاب‌خوانی جز حس بینایی از حس دیگری استفاده نمی‌کنیم. کتاب می‌تواند شادمان کند یا به گریه بیندازدمان؛ یعنی این قدرت را دارد، ما را در موقعیتی قرار دهد که یک امر ذهنی، یعنی کتاب، را در تخیل بازسازی کنیم، به آن صورت واقعی بدهیم و طبیعتن به آن بخندیم یا با آن گریه کنیم یا با آن هم‌زادپنداری کنیم.

خواننده‌ی "خوش‌سلیقه" در انتخاب کتاب وسواس دارد. ادبیات عامیانه را رد می‌کند، با شعرهای سانتی‌مانتال نمی‌تواند ارتباط برقرار کند و از برپاکردن تئاترهای تکراری در ذهن‌اش حذر می‌کند. کم‌تر کتابی برای یک کتاب‌خوان جدی بار نوستالژیک دارد. یک کتاب می‌تواند با خاطره پیوند بخورد، ولی نوستالژیک نمی‌تواند باشد. نوستالژی مزه‌ی حسرت دارد. کتاب می‌تواند خاطره‌ای را زنده کند؛ چه خاطره‌ی مشترک بین قهرمانان کتاب و ما و چه خاطره‌ای که با یک کتاب بخصوص پیوند خورده است. علت این‌که کتاب کم‌تر می‌تواند نوستالژیک باشد این است که ما کتاب را به تنهایی می‌خوانیم، موقع خواندن‌اش زمان و مکان خاصی را با دیگران تقسیم نمی‌کنیم، موقع دریافت‌اش تنها هستیم. خاطره‌ی دسته‌جمعی از آن با کسی نداریم.

کتاب‌های درسی دوران دبستان جزو معدود کتاب‌هایی هستند که یادآوری‌شان با نوستالژی هم‌راه است. علت‌اش هم این است که گروهی خوانده می‌شوند و همه‌ی بچه‌ها به یکسان آن را دریافت می‌کنند. کتاب‌هایی که در دوران کودکی هم می‌خوانیم با احساس نوستالژیک هم‌راه هستند. فکر می‌کنم چون نوستالژی همیشه خاطره‌ی حسرت‌برانگیز "اولین بار" هم هست.

هر چه‌قدر ما در مورد کتاب وسواس داریم و تنها در یک راه به سمت کتاب قدم می‌گذاریم، در مورد موسیقی باز هستیم، با سبک‌های مختلف موسیقی به وجد می‌آییم، از ملودی‌های مختلف لذت می‌بریم و بهایی به انگ عامیانه-جدی بر یک موسیقی نمی‌دهیم. با عباس قادری از ته دل می‌خندیم، ترانه‌های پاپ گوگوش و هایده را زیر لب زمزمه می‌کنیم، با ابی می‌رقصیم، با طبل افریقایی چشم‌هامان را می‌بندیم و هوا را سنگین در ریه‌ها می‌کشیم، با لوئی آرمسترانگ زانوهامان را مثل عنکبوت خم و راست می‌کنیم، با کلتسمای یهودی‌ها چرخ می‌زنیم و اشک در چشم‌هامان جمع می‌شود، با نوکتورن‌های شوپن زجه می‌زنیم و با شهرزاد کورساکوف آرزو می‌کنیم بالرین شده بودیم.

فکر می‌کنم، تنوع سلیقه‌ی موسیقایی به این برمی‌گردد که موسیقی به عنوان یک امر شنیداری نسبت به کتاب به عنوان یک امر نوشتاری پیشینی‌تر است. می‌گویند قدیمی‌ترین حس ما شنوایی ست. به نظرم می‌رسد، توانایی کشف ریتم‌ها (Rhythmus) در ما قوی‌تر از کشف موضوعات (Thema) است؛ یا به‌تر بگویم، ما هنگام آفرینش یک ملودی یا ریتم خلاق‌تر از آفرینش یک موضوع جدید هستیم.

موسیقی در ذات خودش با نوستالژی عجین است، چون نه فقط هنری جمعی ست بل‌که ریشه‌های اقتصادی-اجتماعی-فرهنگی‌اش خیلی عمیق‌تر از داستان هستند. موسیقی این ریشه‌ها را به یاد شنونده می‌آورد. داستان ِ به‌تر داستانی ست که جهانی باشد؛ یعنی متعلق به یک انسان خاص در یک فرهنگ نباشد، حس ِ مشترک (common sense) باشد. موسیقی اما هر چه به بستر خودش نزدیک‌تر باشد، شنیدنی‌تر و جذاب‌تر است. موسیقی آفرینشی ست چند وجهی: شنیداری و گاهی گفتاری ست و پیوند عمیقی با رقص دارد. رقص نمایش چیزی ست که در کنه ما زندانی ست؛ آن چیست که در عمیق‌ترین جای روان ما پنهان است؟ ابتذال است؟ پلیدی ست؟ عشق ست؟ انزجار است؟

من می‌گویم، همه‌ی ما در درونی‌ترین جای روح‌مان همه‌ی این وضعیت‌های مختلف عاطفی-روانی را ناخودآگاه پنهان کرده‌ایم. به خاطر همین است، می‌توانیم موسیقی‌های مختلفی که هیچ ربطی به هم ندارند گوش بدهیم، از آن‌ها لذت ببریم و با آن‌ها حتا برقصیم و به خاطر همین است موسیقی به درون ما خیلی نزدیک‌تر از کتاب است.

این ترانه‌ی روح‌پرور را گوش کنید. مطمئنم اشک در چشم همه‌تان حلق خواهد زد.

مقام چوب بازی / یه لمبه

2009-04-12T19:06:00.006+02:00

مومن نژاد‌ها از به‌ترین نوازنده‌گان کرنا و دهل، یا همان تشمال در میان عشایر بختیاری بودند و هستند. پدرم تعریف می‌کرد وقتی تشمال مومن در نمره یک یا نفتون کرنا می‌زد صدای سازاش تا دروازه می‌رسید. عبده‌ممد یکی دیگر از نوازنده‌گان بس‌یار حرفه‌ای کرنا بود که فکر می‌کنم در همان دوران ممنوعیت موسیقی در ایران مرد. زیباترین سه‌پا را عبده‌ممد می‌نواخت.

امروز نورالله مومن‌نژاد خوش‌صداتر از هر کسی کرنا را به صدا درمی‌آورد. در اولین سال‌گرد بهمن علاءالدین در امام‌زاده طاهر کرج حدود یک ساعت از او فیلم گرفتم که نمی‌دانم چه شد. از آن همه فیلم و عکس که گرفته بودم دو عکس باقی مانده است.

یکی از اروتیک‌ترین رقص‌های محلی ایرانی رقص یه‌لمبه‌ی بختیاری ست که دارد کم‌کم فراموش می‌شود. در ایذه و باغ‌ملک هنوز یه‌لمبه می‌رقصند، ولی ملودی‌اش در مسجدسلیمان و چارمحال بختیاری به یکی از ملودی‌های چوب‌بازی تبدیل شده است. در این رقص رقصنده یک بار لمبه‌ی راست را در سه ضرب دهل به سمت همسایه‌ی سمت راست‌اش تکان می‌دهد و در سه ضرب بعدی دهل لمبه‌ی چپ را به همسایه‌ی سمت چپ. منظره‌ی لمبرهای لرزان در سه ضرب‌ فوق‌العاده چشم‌نواز است.

یک قطعه از نورالله مومن‌نژاد می‌گذارم این‌جا. از دقیقه‌ی چهارده و سی ثانیه‌اش به مدت یک دقیقه ملودی یه‌لمبه نواخته می‌شود. نورالله در این قطعه‌ی پانزده دقیقه‌ای حداقل هفت بار ملودی را عوض می‌کند.

مقام چوب‌بازی / نورالله مومن‌نژاد

عکس‌های چوب‌بازی از وبلاگ موسیقی ما

تصویر آینه‌ای من، خودفراموشی و خودشیفته‌گی

2009-04-10T10:46:00.001+02:00

آینه در ادبیات استعاره‌ای ست برای خودشناسی. گوریل‌ها غیر از انسان تنها حیواناتی هستند که توانایی شناخت عکس خودشان در آب یا آینه را دارند. ضریب هوشی گوریل‌ها بین 70 تا 95 است. گوریل عموزاده‌ی انسان است؛ نسخه‌ی خوشبخت و راضی انسان، البته تا پیش از سر رسیدن پسرعموی قاتل. میمون‌های انسان‌نما در بایرن و بادن‌وورتمبرگ در پروژه‌ای بر روی مزارع به کار گماشته می‌شوند، با مزرعه‌دارها چند روزی زندگی می‌کنند و به آن‌ها خو می‌گیرند. هدف از این پروژه زندگی انسان با عموزاده‌هایش است، بازگرداندن نشاط به حیوانات اسیر. امیدوار باشیم این پروژه تبدیل به مقدمه‌ای برای برده‌داران جدید نشود.

افسانه‌ی نارسیس به نظر من جزو پیچیده‌ترین و هوشمندانه‌ترین اسطوره‌های بشریت است که در دو روایت تعریف می‌شود. وقتی نارسیس ِ زیبا در حال تماشا کردن عکس خود در آب بوده، برگی از یک درخت روی تصویر آینه‌ای او می‌افتد، تصویر می‌شکند و زشت می‌شود و نارسیس مغرور و زیبا از غصه‌ی از دست رفتن زیبایی‌اش دق می‌کند. در این روایت نارسیس خودش را در آب می‌شناسد و می‌داند این تصویر آینه‌ای، تصویر خود اوست. در روایت دوم نارسیس خودش را در آب نمی شناسد، بل‌که فکر می‌کند این تصویر متعلق به فردی مستقل از اوست، عاشق تصویر می‌شود و این بار در داغ فراق معشوق خیالی می‌میرد.

برای تشخیص این دو نارسیس از هم نام اولی را می‌گذارم نارسیس خودشیفته و دومی را نارسیس خودفراموش. هر دو نارسیس کمال‌گرا هستند. انسان‌ها معمولن کمال‌گرا هستند. کمال تنها مربوط به امور زیبا نمی‌شود. یک قاچاقچی هم می‌تواند کمال‌گرا باشد وقتی در فکر توسعه‌ی معاملاتش و رسیدن هر چه بیش‌تر به پول است. یک مادر کمال‌گرا ست، چون می‌خواهد بچه‌هایش را به‌تر تربیت کند. نارسیس خودشیفته قادر به مشاهده‌ی خود است، نارسیس خودفراموش نیست. نارسیس خودفراموش چون نمی‌تواند خود را مشاهده کند، نمی‌تواند خودش را هم ارزیابی کند و به توانایی‌ها و ضعف‌هایش پی ببرد. نارسیس خودشیفته با این‌که می‌تواند خودش را مشاهده کند، اما نمی‌تواند خود را ارزیابی کند و تصویر ِ تکه‌تکه‌شده‌ی خودش را بازبشناسد.

خطر این کمال‌گرایی و عشق به کمال برای هر دو نارسیس مترادف با از دست رفتن هویت است. منظور من در این‌جا از هویت "من ِ" فرد است با همه‌ی قدرت و ضعف‌هایش، منی که متعلق به یک منطقه‌ی جفرافیایی، فرهنگی، سیاسی، مذهبی و اقتصادی خاص است، منی که در چارچوب این پارامترها تثبیت می‌شود. هر دو نارسیس به واسطه‌ی عشق در معرض نادیده گرفتن بخشی از هویت خود هستند. این عشق مانع از تشخیص نقص توسط نارسیس خودشیفته است. نارسیس خودشیفته قادر به دیدن کاستی و نقص در تصویر آینه‌ای خودش نیست؛ و چون نمی‌تواند نقص را در تصویر آینه‌ای تشخیص دهد، لاجرم نمی‌تواند نقص را در خودش هم تشخیص بدهد، چون کمال‌گرا ست و چون تنها چشمی برای دیدن کمال دارد. نارسیس خودفراموش هم به نوعی خودشیفته ست، اما خودشیفته‌گی او محصول توجه نکردن به "اشتباهات" رفتاری و خطاهایش در قضاوت است. او شیفته‌گی خود به تصویر آینه‌ای‌اش که مظهر کمال است را، شاهدی بر خطاناپذیری رفتار خودش هم می‌گیرد.

نارسیس ِ خودشیفته دچار جهل است. او نمی‌داند با آرام شدن آب دوباره تصویرش قابل رویت می‌شود و زشت شدن تصویر او در آب به زیبایی واقعی او خدشه‌ای وارد نمی‌کند. نارسیس خودفراموش در وضعیت بدتری قرار دارد. او دچار جهل مرکب است. او نه فقط نمی‌داند تصویر آینه‌ای تصویر خود اوست، بل‌که به آن به عنوان یک ایده‌آل نگاه می‌کند و عاشق اویی می‌شود که وجود ندارد. این عشق نارسیس خودفراموش را از خود بی‌خود می‌کند، او را اسیر تصویر آینه‌ای، مظهر کمال می‌کند.

به نظر من پرستش از هر نوعی خطرناک است؛ چه کمال را بپرستیم و چه کمال‌نما را، چه خدا را و چه بت را. خطرناکی این پرستش در این است که اگر در وضعیت نارسیس خودشیفته باشیم، به کشمکش درونی با خود تن نمی‌دهیم، همیشه برحق هستیم، همیشه این ماییم که حرف درست می‌زنیم، ماییم که دروغ نمی‌گوییم، این ماییم که از پشت به ما خنجر می‌زنند. نتیجه این‌که ارتباطات دوطرفه‌ی اجتماعی نمی‌توانیم برقرار کنیم و از گفت و شنود عاجزیم.

نارسیس خودفراموش اما آلت دست است. آلت دست پیشواها، آلت دست رسانه‌ها، آلت دست نویسنده و شاعر، آلت دست قدرت و کمال. وضعیت نارسیس خودفراموش از نارسیس خودشیفته به مراتب بحرانی‌تر است. نارسیس خودشیفته در خودش می‌سوزد و لااقل به بخشی از خودش آشنا ست. نارسیس خودفراموش یک هیچ است.

پی نوشت: فراموش کردم عبارت مهمی را در مورد نارسیس خودشیفته بنویسم. نارسیس خودشیفته خودش را همیشه قربانی می داند؛ قربانی رفتار "غیرانسانی" و حماقت دیگران.

تولدی دیگر

2009-04-08T11:01:00.000+02:00

معمولن وقتی در ادبیات از تولدی دوباره حرف زده می‌شود، منظور بازگشت به خود ِ خویشتن است. این عبارت امروز تبدیل به کلیشه شده است، چون مصداق آن محدود، تکراری و کلیشه‌ای شده است. من حدس می‌زنم هم‌زمان با وقتی که بانو فروغ "تولد دیگر" را نوشت، این عبارت در اروپا کلیشه شده بود. دهه‌ی 1960 و 1970 در اروپا دهه‌های بازگشت به خود به معنایی که فروغ در نظر داشت نبود؛ آن‌چه منظور نظر فروغ بود را اروپایی در دهه‌ی 1920 تا 1930 طی کرده بود. دهه‌های 1960 و 1970 دهه‌های بی‌قید و بندی، دهه‌های بی‌مرزی، دهه‌های خارج شدن از نظم ِ اجباری ِ دنیای مدرن بودند. فروغ آرزوی نظم دنیای مدرن را داشت.

به نظر من همه‌ی اندیشه‌های بشری تاریخ مصرف دارند. به این معنا که کاربردشان در یک مقطع تاریخی واجد اهمیت زیادی است و برای مقاطع تاریخی بعدتر تبدیل به امری بدیهی می‌شوند. امر بدیهی تاریخ مصرف‌اش تمام شده است یا به عبارتی مصرف‌اش می‌کنیم، بی‌آن‌که مصرف نکردن‌اش برای‌مان قابل تصور باشد.

برگردیم به "تولد دیگر". فکر می‌کنید این تولد دوباره، با خود رضایت عمیق درونی به هم‌راه دارد؟ من فکر نمی‌کنم. احتمالن متوجه هستید! می‌خواهم "تولد دیگر" تاریخ دررفته را منسوخ کنم و معنای جدیدی برای تولد دیگر پیدا کنم؛ معنایی که طبق ادعای من مناسب زمان من است و چند دهه‌ی بعد تاریخ مصرف آن هم تمام می‌شود.

به تاریخ تنفر فکر کرده‌اید؟ تاریخ تنفر عبارت گویایی نیست. به منشأ تنفر فکر کرده‌اید؟ فرد ِ نفرت‌ورز دل‌چرکین است، تنها ست، بی‌کس است، نمی‌تواند حضوراش را اعلام کند. دل‌چرکین است چون متنفر است، چون فکر می‌کند دیگران از او متنفر هستند. تولد دوباره‌ی آدم ِ نفرت‌ورز بازگشت به خود ِ خویشتن است؟ من فکر می‌کنم نفرت‌ورز خود ِ خودش است و به همین خاطر متنفر است، چون حاضر نیست از آن چیزی دست بکشد که فکر می‌کند، دیگران به خاطر آن از او متنفر هستند.

تولد دوباره‌ی آدم‌های نفرت‌ورز بازگشت به گذشته است. یادآوری کلید اسرار روان‌شناسی ست. نفرت را می‌شود با بازگشت به گذشته تعدیل کرد. روان‌شناس‌ها کودکی آدم‌ها را با هیپنوتیزم به یادشان می‌آورند. روشی مستعمل! هر انسانی بدون کمک روان‌کاو هم می‌تواند کودکی ِ فراموش‌شده را به‌خاطر بیاورد؛ چند سال پخته‌گی مقدمه‌ی این یادآوری ست.

کودکی در تاریکی، کودکی که فکر می‌کند کسی دوست‌اش ندارد، فکر می‌کند همه از او متنفراند و به خاطر همین از همه متنفر می‌شود، یادش می‌رود، نمی‌بیند که دوست‌اش دارند. نفرت او یک رفلکس است. یادآوری این کودک غم‌گین، زنده کردن بخشی از خاطره‌های از یاد رفته در ذهن بزرگ‌سال امروز، کمک می‌کند با نگاهی منصف، نگاهی که دیگر متعلق به کودکی نیست که فقط گرفتن را بلد است، به دیگران نگاه کنیم. نگاه و بررسی دوباره‌ی روابط و مناسبات دوران کودکی به ما این امکان را می‌دهد نگاهی مجدد به کسانی که فکر می‌کردیم از ما متنفر بودند بیندازیم. حتمن رگه‌های عشق را در آن چیزی که فکر می‌کردیم نفرت است کشف خواهیم کرد! آمیزه‌ای از عشق و نفرت، نفرت در عین عشق، عشق در کنار نفرت.

تنها یادآوردی ِ محض به معنای رهایی ست و با خود رضایت خاطری عمیق می آورد. یادآوری، تولدی دیگر!

پلیس ِ جانی

2009-04-07T12:41:00.000+02:00

ماما خسته‌تر از قبل از عید به منزل برگشت. از این فاتحه‌خوانی به آن یکی، از مسجدسلیمان به باغ‌ملک، از باغ‌ملک به رامهرمز. می‌گوید: «وووی! کافر نبینا. باباش خودشو انداخته بود تو قبر. مگه می‌تونستن درش بیارن؟!» عمه‌اش، بی‌بی طاووس، برای ماما تعریف کرده بود، آن شب، هفتم یا هشتم عید، همه‌ی عمه‌ها و خاله‌ها، دایی‌ها و عموها دعوت بودند؛ رضا خواسته بود هم بیایند. می‌گوید، ساعت 12 شب یکی از دوستان‌اش تلفن کرده و گفته، بیا که فلانی را در بیمارستان بستری کرده‌اند. رضا می‌رود و هر چه بعد از آن پدر به موبایلش زنگ می‌زند، گوشی را برنمی‌دارد. ساعت 3 صبح از نیروی انتظامی زنگ زده‌اند و گفته‌اند، بیایند پسرشان را ببرند. پدر که می‌رسد جسدی کوفته و درب و داغان را می‌بیند که آن‌قدر به بیضه‌هایش کوبیده بودند که ران‌هایش جفت نمی‌شدند. ظاهرن کلیه و تهال و اعضای داخلی‌اش هم آسیب شدید دیده بودند. جسد را که به بیمارستان رساندند دکتر گفته بود، متأسف است. جوان‌شان مرده است.

ارعاب از طریق کولت‌سازی!

2009-04-05T15:00:00.002+02:00

قسمت دوم:

موضوع پست‌های سوم و پنجم "این سو و آن سوی متن" یکی ست. به همین دلیل ابتدا پست چهارم را بررسی می‌کنم و بعد دو پست سوم و پنجم را.

پست چهارم: داستان یعنی کشف

معروفی از همان جمله‌ی اول شروع به حماسه‌سرائی می‌کند: «ادبيات داستانی از طريق استقراء رياضی شکل می‌گيرد. يعنی کشف قريه به قريه، يعنی فتح خاکريز به خاکريز، يعنی از جزء به کل رسيدن.» این تعریفی که معروفی از استقراء می‌دهد، نه استقراء ریاضی، بل‌که استقراء علمی است. ریاضیات یک علم کاملن ذهنی ست، روش‌اش نه استقراء، بل‌که قیاس است. ریاضیات هم مثل همه‌ی علوم دیگر از مشاهده سرچشمه می‌گیرد، اما از آن‌جا که علمی ست ساخته‌ی ذهن از تجربه تقریبن بی‌نیاز است. ما می‌دانیم، مثلث ِ متساوی‌الساقین یا هشت ضلعی ِ در طبیعت وجود ندارد؛ در ریاضیات چرا. استقراء ریاضی یعنی معادلات ریاضیات بر همه‌ی موارد مشابه قابل تعمیم هستند. مثال: شکل سقوط قطعه‌های دومینو با وزن و فرم یکسان بنا به جهتی که ضربه به آن‌ها وارد می‌شود یکسان است. اگر معروفی می‌گفت، استخراج ماده‌ی داستان از جنس استخراج ماده‌ی علم ریاضی ست، می‌شد راجع به حرف‌اش فکر کرد. او با جمله‌های حماسی بعدی نشان می‌دهد، فرق بین استقراء در علم و استقراء در ریاضیات را نمی‌داند. همین اشتباه را معروفی در مورد راست و غیرراست (راست و دروغ) بودن ادبیات در پست‌های سوم و چهارم می‌کند که به آن خواهم پرداخت.

معروفی می‌نویسد: «داستان‌نويس گوينده‌ی اخبار نيست که خبرهايی را صادقانه به اطلاع عموم برساند، يا کلی‌گويی کند. جامعه‌شناس و فيلسوف هم نيست. اگر هم روانشناسی می‌داند به اين خاطر است که بر ساختار شخصيت‌های اثرش وقوف داشته باشد، وگرنه روانشناس هم نيست. و آنقدر انعطاف دارد که به تماشای شخصيت‌هاش بنشيند، و ببيند چه کار هيجان‌انگيزی می‌کنند، يا چه حرف تازه‌ای از دهن‌شان در می‌آيد. تحمل‌پذيری‌اش چيزی در حد تحمل‌پذيری خداست، به مخلوقش چشم و گوش و زبان و عقل می‌دهد، و بعد به گفتار و کردار اين موجود دوپا حيران می‌نگرد. داستان واقعيتی است که جاودانه شده باشد.» به نظر می‌رسد معروفی چیزهایی خوانده، اما نتوانسته هضم‌شان کند. از واژه‌های بی‌معنا و خالی که بگذرم (تحمل‌پذیری دیگر یعنی چه؟ منظور معروفی احتمالن قدرت ِ تحمل است) تناقض‌گویی معروفی در این پست با پست قبلی و پست بعدی به من می‌گوید، معروفی خودش هم دقیقن نمی‌داند چه می‌گوید؛ موضوعی که معروفی راجع به آن صحبت می‌کند برای او اصلن جا نیفتاده. او در جمله‌ی بعدی از همینگوی یک نقل قول می‌آورد: «نويسنده‌ی خوب، توصيف نمی‌کند. بلکه ابداع می‌کند... چه کسی به يک کبوتر خانگی پرواز ياد می‌دهد؟» حرف همینگوی دقیقن خلاف حرفی ست که معروفی می‌زند. نویسنده تخیل می‌کند، حقیقتی در ذهن‌اش می‌سازد که به واسطه‌ی تجربه قابل اثبات نیست. معروفی از چگونه‌گی استفاده از واقعیت و به قول خودش درست دوربین‌گیری کردن می‌گوید.

با خواندن چند سطر بعدی کم‌کم می‌فهمیم معروفی می‌خواهد راجع به چه چیزی حرف بزند: «يکی از قدرت‌های شگرف همينگوی در اين است که او معمولاً از صفت و قيد استفاده نمی‌کند. در عوض، آنچه را که می‌خواهد می‌سازد. ساده است که نويسنده وقتی از شخصيتی حرف می‌زند که عصبانی است، بگويد: با چهره‌ای عصبی وارد شد، يا با حالتی عصبانی گفت... اينها ساده است، اما...اين کلمات کليشه‌ای به درد خواننده‌ی امروز نمی‌خورد. نويسنده بايد بتواند حالات انسانی را به شيوه‌ی خاص خودش نشان دهد.» این جملات هیچ ربطی به مقدمه ندارند. در مقدمه حرف بر سر واقعیت موضوع داستان است و در این پاراگراف، استفاده از توصیف حالت به‌جای کاربرد مستقیم اسامی حالت‌ها! معروفی اسامی حالت‌ها را کلیشه می‌نامد. کلیشه خصلت تصورات و عبارت‌ها است و نه صفت‌ها. صفت هیچ‌وقت کلیشه‌ای نمی‌شود، مگر آن را در یک عبارت به‌کار ببریم. صفت‌هایی مثل خندان و عصبانی هیچ‌وقت تن به کلیشه نمی‌دهند، چون هنگام ادای آن‌ها به مخاطب تصوری جانبی منتقل نمی‌شود. اما در عبارات می‌توان رد پای کلیشه را دید. مثلن: "شمشیر را از روبستن" یا تصویر کلیشه‌ای که در فیلم‌های ایرانی می‌بینیم، صدا کردن خداااااااا و زانو زدن! بد نیست فارسی آقای معروفی را هم کمی بررسی کنیم. "در" در جمله‌ی اول اضافه است و جای نقطه پس از "استفاده نمی‌کند" غلط است. "که" در جمله‌ی دوم اضافه است، کمای بعد از "درعوض" هم. جمله از نظر مفهوم ناقص است: «يکی از قدرت‌های شگرف همينگوی اين است که او معمولاً از صفت و قيد استفاده نمی‌کند؛ درعوض آنچه را می‌خواهد می‌سازد.» منظور معروفی این است: «... درعوض آنچه را می‌خواهد بیان کند می‌سازد.» معروفی می‌نویسد: «ساده است که نويسنده وقتی از شخصيتی حرف می‌زند که عصبانی است، بگويد: با چهره‌ای عصبی وارد شد، يا با حالتی عصبانی گفت...» "که" در جمله‌ی اول اضافه است. فارسی سلیس این جمله با وفاداری به جملات معروفی این است: «ساده است وقتی نویسنده از شخصیتی عصبانی حرف می‌زند، بنویسد: ...»
بقیه‌ی پست چهارم یا نقل قول از همینگوی است یا تحسین قلم او.

پست سوم و پنجم:

عنوان پست سوم "واقعیت داستانی" و پست پنجم "راست‌نمایی" است. معروفی نمی‌داند نقش واقعیت در داستان و داستان‌نویسی چیست، و به همین دلیل فراوان تناقض‌گویی می‌کند. او در هر دو برنامه خطاهای فاحشی دارد که بابت این خطاها یک عذرخواهی درست و حسابی به "بچه‌هایش" بده‌کار است.

در پست سوم می‌نویسد: «واقعيت داستانی، خاطره‌ی دست‌کاری شده‌ی واقعيت موجود است. نويسنده با چشم خودش واقعه را رؤيت و روايت نمی‌کند، بلکه با دوربين ويژه‌ای به تصاوير و ماجراها و شخصيت‌ها می‌پردازد.» آیا واقعیت داستان خاطره است؟ این حرف قشنگی است، اما ببینیم چه‌قدر معنا دارد. خاطره، دست‌کاری شده یا دست‌کاری نشده‌اش، یادآوری ِ آگاهانه یا ناخودآگاه محتویات ِ انبارشده‌ی ذهن است. آیا وقتی راجع به داستان حرف می‌زنیم، نگاه ما به دنیای واقعیت است یا دنیای تخیل؟ منظور معروفی چیست؟ سفرنامه؟ بیوگرافی نویسی؟ یا ادبیات پست مدرن ِ قرن بیست و یکم؟ ادبیات نه واقعیت را تعریف می‌کند و نه هدف‌اش شرح واقعیت است. واقعیت و خاطره برای ادبیات تنها وسیله هستند. معروفی در پست اول "نویسنده کیست" می‌نویسد: «مثلاً يک پيکرتراش کوه سنگ را دستمايه‌ی کار خود می‌کند، اما نويسنده با هيچ مواجه است يعنی با کاغذ سفيد.» چنین تناقض‌گویی آشکاری من را به این نتیجه می‌رساند که یا معروفی نمی‌فهمد چه می‌گوید و یا "بچه‌هایش" را جدی نمی‌گیرد. این بی‌مسئولیتی در قبال مخاطب نه فقط با روح نقادی در تناقض است، بل‌که با تفکر. من شک دارم کسی که با ادبیات سروکار دارد، این تناقض را نبیند.

او در ادامه می‌نویسد: «دوربين‌گيری در داستان و رمان، يکی از فنون اصلی نوشتن است که ندانستنش کاری سهل را ممتنع می‌کند.» جمله بی‌معنی ست. احتمالن منظور معروفی "ناممتنع" است. گذشته از این محتوای جمله هم اشکال دارد. نویسنده دوربین نمی‌گیرد؛ دوربین‌گیری دیگر یعنی چه؟! واقعیت فقط و فقط نقطه‌ی شروع (starting point) در ادبیات است، مگر این‌که همان‌طور که نوشتم با بیوگرافی یا سفرنامه سروکار داشته باشیم. تخیل نویسنده شرح حوادث را به واقعیت اولیه، که می‌تواند یک برخورد در خیابان یا گزارشی در صفحه‌ی حوادث باشد، می‌بافد. معروفی هیجان‌زده ادامه می‌دهد: «در واقعيت موجود بايد دست برد. واقعيت موجود از هر حادثه‌ای، مواد خام اثری است که يک نويسنده‌ی توانا داستانش می‌کند.» واقعیت تنها جرقه است، نه مواد خام برای نوشتن. حرف‌های حماسی و در عین حالا بی‌معنا در نوشته‌های معروفی فراوان است: «نويسنده به واقعيت موجود خيانت می‌کند، تا به هنر وفادار بماند.» از این جور حرف‌ها بچه‌های چهارده-پانزده‌ساله خوش‌شان می‌آید؛ حرف‌هایی به ظاهر پر محتوا، در عمل اما بی‌معنی. باز هم تکرار می‌کنم، واقعیت تنها بهانه‌ای ست برای تعریف کردن آن چیزی که بر روان نویسنده سنگینی می‌کند. شما هر واقعیتی به یک نویسنده نشان دهید و از او بخواهید بر اساس آن یک داستان بنویسد، شباهت‌های فراوانی در همه‌ی داستان‌ها مشاهده خواهید کرد. موضوعاتی که ذهن یک نویسنده را به خود مشغول می‌کند معمولن او را تا پایان زندگی بدرقه خواهند کرد. به همین دلیل واقعیت برای نویسنده مثل چوب‌رختی‌ای ست که او داستان‌اش را به آن آویزان می‌کند.

بد نیست نگاهی به فارسی آقای نویسنده هم بیندازیم: «اگر از سوراخ کليد داستان را روايت کنيم به مراتب اثر قوی‌تری خواهيم داشت تا اينکه دوربين را روی تمامی اتاق پهن کنيم.» گذشته از این‌که مفهوم جمله گنگ است، دوربین را هم پهن نمی‌کنند. زوم می‌کنند! «و اما اگر به اين قدرت رسيديم که دوربين داستان‌نويس‌مان را در سوراخ کليد تعبيه کنيم، بايد آنقدر توانا و صبور باشيم که بر اين زاويه وفادار بمانيم، و نگذاريم عوامل ديگری خارج از دوربين به ماجرا کله بکشند». آدم کله نمی‌کشد؛ سرک می‌کشد!

«اين اثر با همين تکنيک ساده از زبان کافه‌چی برای دو اسکی‌باز نقل می‌شود. آن دو مشغول غذا خوردن‌اند، و کافه‌چی هر بار که چيزی برای آنها می‌آورد، تکه‌ای از اين ماجرای عجيب هم می‌آورد.» یک ماجرا بخش دارد و نه تکه. بخش‌هایی از ماجرا را هم تعریف می‌کنند، نمی‌آورند.

پست پنجم: راست‌نمایی

این پست را معروفی با شرح قهرمانی‌هایش شروع می‌کند که به آن نمی‌پردازم.

معروفی در ادامه‌ی خطاهای فکری ِ پست‌های قبلی ادبیات را نوعی دروغ‌گفتن و حتا دروغ ِ شاخ‌دار گفتن فرض می‌کند: «دکتروف برای بيان صادقانه‌ی دروغ‌های شاخدارش همه‌ی همتش را به کار می‌اندازد، حتا از خبرهای کوچک روزنامه‌های آن زمان نيز چشم نمی‌پوشد.» این‌جا و آن‌جا خیلی از کلمه و قداست کلمه شنیده‌ایم. معروفی جزو آن دسته‌ای ست که سنگ کلمه را به شدت به سینه می‌زند. این سینه‌زنی برای کلمه ظاهرن تنها یک ادای "روشن‌فکرانه" است و معروفی بی‌محابا کلمه خرج می‌کند. در جمله‌ی بالا معنای دروغ لحاظ نشده است، معنای واقعیت داستانی لوث شده است و جمله باز هم تبدیل به محصول ِ هیجانی فاقد تفکر شده است.

آیا نویسنده دروغ شاخ‌دار می‌گوید یا این‌که روایت ِ داستان باید باورپذیر باشد و با منطق داستانی هم‌خوانی داشته باشد؟ نویسنده دروغ نمی‌گوید. محصول هنر ِ هنرمند عین حقیقت است. حتا اگر بخواهیم بر اساس حقیقت‌شناسی ارسطوئی (این‌همانی تصور با واقعیت بیرونی یا شیء) به هنر نگاه کنیم، تولیدات هنرمندان عین حقیقت است، چرا که مابه‌ازاء آن‌ها که محور مقایسه است، در مورد هنر در ذهن نویسنده است و ساخته و پرداخته‌ی اوست. بنابراین تولیدات این ذهن که در بیرون از ذهن در شکل داستان، نقاشی، موسیقی تبلور پیدا می‌کنند تنها حقایق موجود هستند که برای اثبات حقیقی بودن‌شان نیاز به استدلال نداریم. حساب افسانه و رئالیسم جادوئی جداست. موضوع بحث ما در این‌جا فعلن ادبیات ِ داستانی است. داستان قصه نیست. این دیگر از الفبای داستان و داستان‌نویسی ست که ظاهرن معروفی آن را بلد نیست.

معروفی نظرش را از دکتروف کپی کرده است. او از دکتروف نقل قول می‌آورد: «اين جهانی‌ست که برای دروغگويان ساخته شده است، و ما نويسندگان، دروغ‌گويان مادزاديم. اما مردم بايد ما را باور کنند. زيرا تنها ماييم که اعلام می‌کنيم حرفه‌مان دروغگويی‌ست، پس اين ماييم که صادقيم.» مرحوم سقراط اگر زنده بود، یک پس‌گردنی ِ جانانه به دکتروف به‌خاطر گم‌راه کردن جوانان می‌زد. نویسنده دروغ‌گو نیست. دروغ‌گو کسی ست که که حقیقت ِ یک واقعیت را می‌داند اما آن را پنهان می‌کند یا گزارش نادرستی از آن می‌دهد. واقعیت در ادبیات تنها یک الهام‌دهنده است. نویسنده کپی‌کار واقعیت نیست، مگر این‌که بخواهد شرح‌حال‌نویس باشد. او حتا واقعیت را قلب هم نمی‌کند.

حتمن شنیده‌اید، موضوعات ادبیات همیشه یک‌سان هستند. این روایت‌های مختلف نویسنده‌گان مختلف است که با هم فرق دارند. واقعیت به عنوان منبع الهام برای نویسنده تنها سر ِ نخ است. مثالی می‌زنم: در بخش حوادث روزنامه‌ی "الف" این خبر چاپ شده است: زن جوانی مردی را که از او اخاذی می‌کرد کشت. فکر می‌کنید چند روایت (داستان بلند یا کوتاه) برای این واقعه می‌شود تعریف کرد؟
من داستان این قتل را این‌جور می‌سازم: شبی زن از خانه‌ی دوست‌اش برمی‌گشته. نزدیک‌های محل سکونت‌اش برق رفته بوده. موتورسواری به او نزدیک می‌شود و کیف‌اش را می‌زند. در کیف موبایل زن و مقدار زیادی حشیش هست. وقتی زن به خانه می‌رسد و به موبایل خودش زنگ می‌زند، مرد جوان گوشی را برمی‌دارد و او را تهدید می‌کند در صورتی که به فرمان او عمل نکند موضوع حشیش را به پلیس گزارش خواهد داد و زن چاره‌ای جز قتل مرد نمی‌بیند.

این داستان واقعی ست یا نه؟ یا اصلن واقعیت ِ داستان برای کسی مهم است؟ از همین حادثه می‌شود ده‌ها روایت مختلف تعریف کرد، همان‌طور که در زندگی واقعی. اگر این زن، دوست‌اش، خانواده‌ی مقتول، خانواده‌ی قاتل را در زندگی واقعی پیدا کنیم، باز هم با ده‌ها روایت در مورد علت و شرایط قتل مواجه می‌شویم.

در پایان نمونه‌ی دیگری از جمله‌های بی چفت و بست معروفی می‌آورم: «هری هورينی بندباز با نمايش‌های معجزه‌آسايش گويی بايد باشد تا در جايی ديگر برادر کوچکه مامان در گنجه‌ی سردسته‌ی فمنيست‌ها از لای در به اندام برهنه‌ی او نگاه کند، با خودش ور برود، و بعد بی‌حال نقش بر زمين شود.»

اگر دقت کنیم می‌بینم معروفی در کتاب‌هایش دروغ شاخ‌دار نمی‌گوید؛ تخیلات او در کتاب‌هایش باورپذیر هستند. ظاهرن معروفی شهودی کتاب‌هایش را نوشته است و خودش نمی‌داند "دروغ‌هایش" باورپذیر هستند. به نظر می‌رسد معروفی با تلاش فراوان تئوری نویسنده‌گی را خوانده و یاد گرفته است. شاید هم به همین دلیل آثار دوران تبعید‌اش جزو ادبیات سرگرم‌کننده محسوب می‌شوند.

ارعاب از طریق کولت‌سازی!

2009-04-03T13:13:00.004+02:00

در این پست و پست بعدی قصد دارم ادعای عباس معروفی در این کامنت، مبنی بر اهمیت برنامه‌های "این سو و آن سوی متن" اش در رادیو زمانه، را بررسی کنم. اما مخاطب من عباس معروفی نیست. مخاطب من کسانی هستند که احساس می‌کنند، هیستری جمعی ستایش و سرزنش تنها محدود به عرصه‌ی سیاست نمی‌شود و در همه‌ی عرصه‌ها قابل پی‌گیری ست.

معروفی متعلق به یک سیستم فکری ست؛ سیستم برده‌پرور، سیستمی که در تقابل با سیستم نقادانه قرار دارد، سیستمی که فرد را به سوی جمع هل می‌دهد، او را در قربان‌گاه جمع سلاخی می‌کند، جمع را قاتل فرد می‌کند، قدرت پرسش را از فرد می‌گیرد و نگاه انتقادی را چنان اخته می‌کند که دیگر کاستی را نبیند. ستایش و سرزنش جمعی دو روی یک سکه‌اند. متأسفانه تعداد آدم‌هایی که در زندگی راه خودشان را می‌روند و به "گوشه‌گیر" مشهور هستند هر روز در دنیا در حال کم شدن است. جمع با نگاه و تفکر نقادانه قابل "جمع" نیست.

اگر دقت کنیم می‌بینیم روش‌های انسان‌هایی که از فرد، جمع ِ هوراکش می‌سازند مشابه است. همه‌ی آدم‌هایی که جمع برای‌شان هورا می‌کشد نه فقط مبارز هستند، بل‌که قهرمان‌اند، به ملیت ِ خودشان مفتخراند، سر در برابر هیچ ظلمی خم نکرده‌اند، انسان‌هایی بی‌غل و غش‌اند، عاشق انسانیت‌ اند، آن‌چنان از خطا منزه‌اند که دست‌شان را دراز می‌کنند تا دست‌بوسان بی‌کار نمانند، به شدت اخلاقی اند و دریای مهربانی دل‌شان به انسان هیچ‌وقت نمی‌خشکد. معروفی به راحتی در این شابلون جا می‌گیرد. او خیلی جدی سعی در تحت تأثیر قرار دادن هواداران‌اش با این شیوه دارد. دلایل من مثلن دروغ‌هایی هستند که معروفی این جا و آن جا تعریف می‌کند و سکوت حواریونش در قبال این دروغ‌ها ست، پرسشی که طرح نمی‌شود. یا رفتار منفعت‌جویانه‌ای ست که با دیگران دارد، به‌طور مثال مهدی جامی، و چرخش صد و هشتاد درجه‌ای‌اش در عرض یک هفته! نسیم منفعت گویی از جای دیگری می‌وزید! برای هوادارن معروفی این طور رفتارها جای پرسش ندارد. چرا؟

حتمن شنیده‌اید، آن کسی می‌تواند درونی‌یات و دانش‌اش را خوب بیان کند که هم خوب خوانده باشد و هم خوب به خوانده‌هایش فکر کرده باشد. معروفی از دایره‌ی آدم‌هایی که می‌توانند خودشان را خوب ابراز کنند خارج است. سوءتفاهماتی که این‌جا و آن‌جا برایش پیش می‌آید و برنامه‌های سطحی‌اش در زمانه از دلایل این ادعای من هستند. معروفی نقد را مترادف با نقادی می‌گیرد و در همین کامنت هم حتا در مورد برخورداش با نقد یکی از کتاب‌هایش نوشته است. او به مانی ب. انگ ِ کیهانی بودن می‌چسباند و توضیح می‌دهد نقد آثارش را چه مثبت و چه منفی در وبلاگش گذاشته است. مانی ب. اما از فرهنگ نقادانه می‌گوید و نه از نقد. این دو البته مترادف نیستند. نقادی روح است؛ شیوه‌ی تفکر، نگاه یا روش می‌تواند نقادانه باشد؛ می‌تواند اما نباشد. نگاه یک بنده ستایش‌گرایانه است، ارزش‌گذار است، پرسش‌گر نیست. نقد اما همیشه نقادانه است. شاید به همین خاطر است که می‌گویند ما در ایران نقد نداریم، چون نگاه نقادانه نداریم. نقادی سیستمی است که در آن به همه‌ی امور از جمله ادبیات تحلیل‌گرایانه نگاه می‌شود. نقد اما محدود است و برمی‌گردد به یک اثر ِ مشخص. یک اثر را می‌شود نقد کرد، نه نقادی. فرهنگ نقادی نقطه‌ی مقابل فرهنگ قضاوت بر اساس اخلاق قبیله‌ای، اخلاق پدرسالارانه است. برده تنها آن کسی نیست که اسیر حکومت توتالیتر است. برده‌گی ذهن حد و مرز نمی‌شناسد.

در این کامنت معروفی ادعا می‌کند ناصر غیاثی شاگرد اوست و به لطف درس‌های معروفی تحت عنوان "این سو و آن سوی متن" در زمانه است که می‌نویسد. من می‌گویم، ناصر غیاثی تنها بهانه است، به این دلیل ساده که اولین داستان‌های غیاثی در آغاز دهه‌ی نود در مجله‌های خارج از کشور چاپ شدند و برنامه‌های معروفی در زمانه حداکثر دو ساله هستند. معروفی با این حرف می‌خواهد از خودش یک کولت، یک بت بسازد، خصوصیتی جدید که دهان هوادارن‌اش را بازتر کند. درواقع منظور معروفی همه‌ی نویسنده‌گان بعد از او هستند که به لطف رمان‌های او توانسته‌اند نویسنده شوند! این را البته می‌خواهد با مهارت و کم‌کم جا بیندازد.

در این پست و پست بعدی به بررسی پنج قسمت اول "این سو و آن سوی متن" می‌پردازم. من با استناد به همین پنج متن نشان می‌دهم، معروفی به هیچ وجه به‌واسطه‌ی این برنامه نمی‌تواند هنر نویسنده‌گی را به "بچه‌هایش" یاد بدهد، چه رسد به یاد دادن هنر به‌تر نوشتن به غیاثی که خودش نویسنده است. این‌که پنج برنامه‌ی اول را انتخاب کرده‌ام به این دلیل است که معمولن یک معلم درهمان دو سه جلسه‌ی اول نشان می‌دهد چند مرده حلاج است و دوم این‌که معلم‌ها در جلسات اول، مثل شاگردان، شور و شوق بیش‌تری از خود نشان می‌دهند و با توجه به این‌که چنته‌ی دانش‌شان هنوز پر است، حرف‌های به‌تری برای زدن دارند.

اولین برنامه: نویسنده کیست؟

در اولین برنامه‌ی این سو و آن سوی متن معروفی چیز دندان‌گیری نمی‌گوید. تناقض‌گویی هست و فراوان غلط زبانی. هدف او ظاهرن از این برنامه راضی کردن همه‌ی فرزندان‌اش است؛ چه آن‌هایی که استعداد نوشتن دارند و چه آن‌هایی که ندارند. پاسخی البته به پرسش نویسنده کیست داده نمی‌شود. معروفی پیش از پاسخ دادن به این پرسش که نویسنده کیست می‌نویسد: «نويسنده نياز به تربيت کردن ذهنش دارد؛ برای داستان ديدن همه چيز. يک داستان‌نويس جوری چهارچوب ذهنش را برای ساختار داستان تربيت می‌کند که حتا روياهايش هم ساختار داستانی پيدا کند.» از فارسی الکن جمله که بگذریم، تنها چیزی که یک نویسنده‌ی مادرزاد به آن نیاز ندارد همین تربیت کردن ذهن‌اش است. او همه چیز را داستان می‌بیند. آن‌چه شاگرد کلاس داستان‌نویسی نیاز دارد، نه تزریق استعداد داستان‌نویسی، بل‌که تقویت هنر نوشتن است. معلم فرهیخته‌ای که می‌داند شاگرداش استعداد و تخیل لازم برای خیال‌پردازی و ساختن دنیای تودرتویی به نام داستان را ندارد، باید شاگردش را با این واقعیت روبرو کند و نه این‌که برای نگه داشتن سینه‌چاکان به آن‌ها دروغ بگوید. بگذریم که معروفی با این فارسی الکن و زبان پر اشکال قطعن در موقعیتی نیست که بتواند هنر به‌تر نوشتن را به "بچه‌ها" یاد بدهد.

جلسه‌ی اول کلاس معروفی هم نباید چیزی غیر از این می‌بود. در عمل می‌بینیم اما حرافی ست و بچه‌های معروفی چیز جدیدی یاد نمی‌گیرند. او در ادامه‌ی تصمیم‌گیری برای نوشتن می‌نویسد: «فقط بايد از جا بلند شويم و خود را برای کاری بزرگ و هيجان‌انگيز آماده کنيم.» این دیگر شبیه به موعظه‌ی کشیش‌ها و ملاهاست، وقتی می‌خواهند مخاطب خود را به هیجان بیاورند؛ این حرف بوی عوام‌فریبی می‌دهد و تنها نسیمی که از آن به مشام نمی‌رسد کار علمی است.

او می‌نویسد: «ما تصميم می‌گيريم داستان خوب بنويسيم، داستانی که بهترش را کسی نتواند بنويسد، يعنی خودمان جوری داستان را بنويسيم که بهترين نوع و نمونه‌ی روايت آن داستان باشد.» این دیگر قله‌ی غیرحرفه‌ای حرف زدن راجع به ادبیات است! نمی‌دانم معروفی خبر دارد، هنرمندان تصمیم نمی‌گیرند خلق کنند، بل‌که یک فشار درونی آن‌ها را به آفرینش وادار می‌کند؟ واقعن نویسنده کیست؟ کسی که تصمیم می‌گیرد بنویسد؟

یک نویسنده‌ی چیره‌دست، گذشته از موضوعات بکر و رعایت منطق تودرتوئی روایت‌اش، زبانی شسته‌رفته و بی‌سکته دارد. به نمونه‌هایی از زبان معروفی توجه کنید:

«اما آيا هر داستانی که نوشته شد، می‌تواند در اين هياهوی توليد، خودی از خود نشان بدهد، وشانه به شانه‌ی آثار هنری بزرگ بايستد؟» خودی از خود دیگر چه صیغه‌ای ست؟! «مثلاً چقدر داستان و رمان خوانده‌ايم که وقتی زمانی بعد به جلد کتاب نگاه می‌کنيم، چيزی يادمان نمی‌آيد، چقدر فيلم ديده‌ايم که بعدها وقتی به عکسی از آن فيلم برمی‌خوريم، يادمان نيست که موضوع فيلم چه بود.» گذشته از این‌که چه‌قدر (How much) برای مقادیر غیرقابل شمارش به‌کار می‌رود و در مورد کتاب و فیلم باید از چه‌تعداد (How many) استفاده کرد، تناسب دستوری نهاد و گزاره و افعال در جمله‌های اصلی و فرعی هم باید رعایت شود و زمان و فرد و جمعی افعال هم باید با هم مطابقت داشته باشند. خوانده‌ایم، می‌کنیم، یادمان نمی‌آید ... همه ماضی نقلی هستند. معروفی اما به نظر می‌رسد از این قاعده بی‌خبر است. ماضی نقلی فعل بودن "بوده" است. جمله‌ی درست این است: «مثلاً چه‌تعداد داستان و رمان خوانده‌ايم که وقتی زمانی بعد به جلد کتاب نگاه می‌کنيم، چيزی يادمان نمی‌آيد، چه‌تعداد فيلم ديده‌ايم که بعدها وقتی به عکسی از آن فيلم برمی‌خوريم، يادمان نيست که موضوع فيلم چه بوده یا چه بوده است.» شاید کسی بگوید، معروفی اشاره‌اش به تلی از کتاب و فیلم و ... است و به همین خاطر از چه‌قدر استفاده می‌کند. در این صورت باید در آخر جمله علامت تعجب می‌گذاشت تا خواننده را متوجه لحن جمله کند. علامات سجاوندی واسطه‌های انتقال لحن از گفتار به نوشتار هستند.

«هيچ کتاب يا فيلم، و به طور کلی هيچ اثری به صرف تبليغات و جنجال برپا نمی‌ماند. هنر با کمک عصای زير بغل جز چند قدم بيش‌تر نمی‌تواند راه برود، هنر بايد بر پاهای خودش بايستد.» جنجال را به پا می‌کنند نه برپا! هنر باید روی پاهای خودش بایستد نه بر پاهای خودش!

برنامه‌ی دوم: مشق شب.

برنامه‌ی دوم هم حرفی برای زدن ندارد. من باز هم تنها به چند نمونه از زبان الکن معروفی در این برنامه اشاره می‌کنم.
«از اولين خاطره‌های خوب نوجوانی من مربوط به زمانی است که دلم می‌خواست داستان بنويسم، اما بلد نبودم. داستان‌های چخوف را می‌خواندم، و چون اين داستان‌ها ساده و دلچسب بود، به راحتی می‌توانستم از روی آنها کپی‌برداری کنم.» از در جمله‌ی اول اضافی ست. جمله‌ی درست: اولین خاطره‌های ... من مربوط به زمانی است که دلم می‌خواست داستان بنویسم، اما بلد نبودم...» در جمله‌ی بعد باز هم تناسب زمانی و مفرد و جمعی نهاد و گزاره رعایت نشده است. «... داستان‌های چخوف را می‌خواندم، و چون اين داستان‌ها ساده و دلچسب بود، ...» البته "بودند" درست است. در آلمانی به این تناسب KNG-Kongruenz می‌گویند. اگر کسی فارسی ِ این اصطلاح را می‌داند لطفن برایم بنویسد.

معروفی در ادامه می‌نویسد: «کمی بعد ياد گرفتم که اسم خيابان‌ها و شهرها و آدم‌های روسيه را ايرانی کنم.» که در این جمله اضافه است؛ اسامی شهرها و خیابان‌ها و آدم‌های روسیه روسی هستند. اگر روسیه درست می‌بود معروفی در ادامه باید می‌نوشت: «کمی بعد ياد گرفتم که اسم خيابان‌ها و شهرها و آدم‌های روسیه را خيابان‌ها و شهرها و آدم‌های ایران کنم.» که البته جمله‌ی خنده‌داری ست.

«امروز که سال‌ها گذشته، خاطرات آن روز لبخندی است که از ياد نام آنتوان چخوف بر دلم می‌نشيند؛ ...» لبخند بر دل نمی‌نشیند، بر لب می‌نشیند.

ادامه دارد